ترومبوز سینوس وریدی مغز

ترومبوز سینوس وریدی مغز یا CVST زمانی اتفاق می‌افتد که در یکی از سینوس‌ها یا وریدهایی که خون را از مغز تخلیه می‌کنند، لخته خون تشکیل شود. این لخته می‌تواند خروج خون از مغز را مختل کند و باعث افزایش فشار داخل جمجمه، تورم بافت مغز و در بعضی بیماران خونریزی یا آسیب عصبی شود.

این بیماری با سکته ایسکمیک شریانی که در اثر بسته شدن یکی از شریان‌های مغز رخ می‌دهد یکسان نیست، هرچند هر دو می‌توانند علائمی مانند ضعف اندام، اختلال تکلم یا تشنج ایجاد کنند. ترومبوز وریدی مغزی نسبتاً نادر است و به دلیل تنوع زیاد علائم، گاهی تشخیص آن با تأخیر انجام می‌شود.

یکی از نکات مهم این است که CVST همیشه با یک سردرد ناگهانی و بسیار شدید شروع نمی‌شود. در بعضی بیماران سردرد طی چند ساعت یا چند روز شدت می‌گیرد و حتی ممکن است برای مدتی تنها علامت بیماری باشد. به همین دلیل سردرد جدید و غیرمعمول، به‌خصوص در فرد دارای عوامل خطر لخته شدن خون، نیاز به توجه بیشتری دارد.

تشخیص نهایی معمولاً با تصویربرداری از سیستم وریدی مغز انجام می‌شود و درمان اصلی در بیشتر بیماران بر پایه داروهای ضدانعقاد است. در ادامه تفاوت CVT و CVST، علائم، علت‌ها، روش تشخیص، درمان و عوارض را بررسی می‌کنیم.

CVT و CVST چیست و چه تفاوتی با هم دارند؟

عبارت‌های CVT و CVST معمولاً در مطالب پزشکی نزدیک به یکدیگر استفاده می‌شوند، اما از نظر واژه‌شناسی دقیقاً یکسان نیستند.

• CVT مخفف Cerebral Venous Thrombosis و به معنی ترومبوز وریدی مغزی است.
• CVST مخفف Cerebral Venous Sinus Thrombosis و به معنی ترومبوز سینوس‌های وریدی مغز است.

از آنجا که در بسیاری از بیماران سینوس‌های وریدی و وریدهای مغزی می‌توانند هم‌زمان درگیر شوند، این اصطلاحات در منابع و گفتگوهای بالینی گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند.

پس اگر در گزارش پزشکی عباراتی مانند CVT، CVST، ترومبوز وریدی مغزی یا ترومبوز سینوس وریدی مشاهده کردید، همگی به گروهی از اختلالات اشاره دارند که در آن مسیر تخلیه وریدی مغز با لخته خون مسدود می‌شود.

سینوس وریدی مغز چیست؟

برای درک CVST ابتدا باید بدانیم سینوس وریدی چه وظیفه‌ای دارد. شریان‌ها خون حاوی اکسیژن را به مغز می‌رسانند، در حالی که وریدها خون را از بافت مغز خارج می‌کنند. بخش مهمی از این خون وارد کانال‌هایی به نام سینوس‌های وریدی سخت‌شامه می‌شود و در نهایت از طریق وریدهای بزرگ‌تر به سمت قلب برمی‌گردد.

اگر یکی از این مسیرها با لخته مسدود شود، فشار در سیستم وریدی افزایش پیدا می‌کند. پیامد آن ممکن است تورم مغز، افزایش فشار داخل جمجمه، انفارکتوس وریدی یا در برخی بیماران خونریزی داخل مغزی باشد.

ترومبوز مغزی چه تفاوتی با سکته مغزی معمولی دارد؟

در بسیاری از موارد سکته ایسکمیک، مشکل اصلی بسته شدن یک شریان است؛ یعنی خون کافی وارد بخشی از مغز نمی‌شود. در CVT مشکل در سمت خروج خون قرار دارد و یک ورید یا سینوس وریدی مسدود می‌شود.

این تفاوت باعث می‌شود الگوی علائم و حتی بعضی اصول درمان CVT با سکته شریانی متفاوت باشد. برای مثال، در CVT وجود مقداری خونریزی ناشی از احتقان وریدی لزوماً به این معنی نیست که درمان ضدانعقادی برای همه بیماران ممنوع است و تصمیم باید توسط تیم درمان و براساس تصویر مغز گرفته شود.

اگر هدف شما آشنایی با سکته‌های شریانی و خونریزی‌دهنده است، انواع و درمان سکته مغزی به‌صورت مستقل در سایت بررسی شده است.

علائم ترومبوز سینوس وریدی مغزی چیست؟

علائم CVST می‌توانند از یک سردرد ساده تا کاهش هوشیاری متغیر باشند. محل لخته، میزان افزایش فشار داخل جمجمه، ایجاد یا عدم ایجاد آسیب بافتی و سرعت پیشرفت بیماری روی شکل علائم اثر می‌گذارند.

مهم‌ترین علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• سردرد جدید، مداوم یا رو به تشدید
• تاری دید یا دوبینی
• تهوع و استفراغ، به‌خصوص همراه با افزایش فشار داخل جمجمه
• تشنج
• ضعف یا بی‌حسی یک سمت بدن
• افتادگی صورت
• اختلال در صحبت کردن یا درک کلمات
• گیجی یا تغییر رفتار
• اختلال تعادل یا هماهنگی
• کاهش سطح هوشیاری در موارد شدید

تشنج می‌تواند یکی از تظاهرات CVT باشد؛ اما جزئیات مربوط به انواع و مدیریت تشنج در صفحه تخصصی خودش پوشش داده شده است.

سردرد ترومبوز وریدی مغزی چه شکلی است؟

سردرد شایع‌ترین تظاهر CVT است، اما یک الگوی واحد ندارد. برخلاف تصور رایج، لازم نیست همیشه «بدترین سردرد زندگی» یا سردرد ناگهانی باشد.

سردرد می‌تواند طی چند روز به‌تدریج شدیدتر شود، مداوم باشد یا همراه با تهوع، استفراغ و مشکلات بینایی ظاهر شود. در تعداد محدودی از بیماران نیز ممکن است سردرد ناگهانی و بسیار شدید باشد.

یکی از شرایطی که شک به CVT را افزایش می‌دهد، سردردی است که برای فرد جدید و غیرمعمول باشد و هم‌زمان یکی از عوامل خطر مانند بارداری، هفته‌های پس از زایمان، مصرف داروهای حاوی استروژن یا سابقه لخته خون وجود داشته باشد.

علت ترومبوز وریدی مغزی چیست؟

تشکیل لخته معمولاً زمانی آسان‌تر می‌شود که خون استعداد بیشتری برای انعقاد پیدا کند، جریان خون تغییر کند یا دیواره عروق آسیب ببیند. CVT نیز می‌تواند تحت تأثیر همین عوامل ایجاد شود.

از مهم‌ترین عوامل زمینه‌ساز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• بارداری و دوره پس از زایمان
• مصرف برخی داروهای ضدبارداری یا هورمون‌های حاوی استروژن
• اختلالات ارثی یا اکتسابی انعقاد خون
• سابقه ترومبوز وریدی
• بعضی سرطان‌ها
• بیماری‌های خودایمنی مانند سندرم آنتی‌فسفولیپید یا لوپوس
• برخی بیماری‌های التهابی
• عفونت‌های شدید گوش، صورت، سینوس‌ها یا سیستم عصبی
• کم‌آبی قابل‌توجه
• ضربه به سر
• بعضی جراحی‌ها یا بی‌حرکتی طولانی

در بعضی بیماران نیز با وجود بررسی‌های لازم، یک علت واحد و مشخص برای لخته پیدا نمی‌شود.

بارداری و ترومبوز سینوس وریدی مغز

بارداری و چند هفته نخست پس از زایمان از دوره‌هایی هستند که استعداد بدن برای تشکیل لخته بیشتر می‌شود. به همین دلیل سردرد جدید و غیرمعمول در این دوره، به‌خصوص اگر با اختلال دید، تشنج یا نشانه‌های عصبی همراه باشد، باید دقیق‌تر بررسی شود.

سابقه قبلی CVT نیز موضوع مهمی برای برنامه‌ریزی بارداری‌های آینده است و تصمیم درباره پیشگیری دارویی در بارداری بعدی باید براساس عوامل خطر هر فرد انجام شود.

قرص ضدبارداری و ترومبوز وریدی مغزی

داروهای ضدبارداری حاوی استروژن می‌توانند در برخی افراد احتمال تشکیل لخته را افزایش دهند. این مسئله به‌خصوص زمانی اهمیت دارد که فرد هم‌زمان عوامل خطر دیگری مانند ترومبوفیلی یا سابقه قبلی CVT داشته باشد.

کسی که سابقه ترومبوز وریدی مغز دارد نباید درباره شروع دوباره روش‌های هورمونی حاوی استروژن بدون مشورت پزشک تصمیم بگیرد.

آیا ضربه به سر باعث ترومبوز مغزی می‌شود؟

آسیب‌های سر یکی از عوامل زمینه‌ای احتمالی CVT هستند، هرچند هر ضربه‌ای به سر به تشکیل لخته منجر نمی‌شود. شدت آسیب، محل آن و سایر عوامل خطر بیمار اهمیت دارند.

علائم و مراقبت‌های مربوط به ضربه مغزی به دلیل تفاوت در Intent جستجو در مقاله مستقلی بررسی شده‌اند.

انواع ترومبوز سینوس‌های وریدی مغز

سیستم وریدی مغز شامل چند سینوس اصلی است. در گزارش MRI یا MRV ممکن است نام یکی از این سینوس‌ها ذکر شود.

نام سینوس درگیر به‌تنهایی شدت بیماری یا پیش‌آگهی را مشخص نمی‌کند. وضعیت بالینی بیمار، وسعت لخته، وجود آسیب مغزی و پاسخ به درمان همگی اهمیت دارند.

ترومبوز سینوس وریدی مغز چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص فقط با علائم امکان‌پذیر نیست؛ زیرا سردرد، تشنج، ضعف اندام یا تاری دید می‌توانند در بیماری‌های مختلف مغز و اعصاب نیز دیده شوند. پزشک ابتدا شرح حال، زمان شروع علائم، عوامل خطر و معاینه عصبی را بررسی می‌کند و سپس در صورت شک به CVT از تصویربرداری مناسب کمک می‌گیرد.

ارزیابی توسط متخصص مغز و اعصاب به‌خصوص زمانی اهمیت دارد که سردرد با تشنج، علائم عصبی کانونی یا عوامل خطر لخته خون همراه باشد.

MRI و MRV برای تشخیص CVT

MRI می‌تواند اطلاعاتی درباره خود بافت مغز، تورم، انفارکتوس و خونریزی ارائه کند. MR Venography یا MRV نیز برای بررسی جریان خون در سینوس‌ها و وریدهای مغز استفاده می‌شود و در بسیاری از بیماران یکی از روش‌های اصلی تأیید تشخیص است.

CT Venography یا CTV

CTV نوعی سی‌تی‌اسکن با ماده حاجب است که مسیر وریدهای مغز را نشان می‌دهد. در شرایط اورژانسی، دسترسی سریع به CTV می‌تواند به تشخیص کمک کند.

نکته مهم این است که CT ساده و بدون بررسی وریدی ممکن است برای رد کردن CVT کافی نباشد. بنابراین اگر شک بالینی همچنان بالا باشد، طبیعی بودن CT اولیه الزاماً پایان بررسی نیست.

آیا D-dimer طبیعی ترومبوز وریدی مغز را رد می‌کند؟

خیر، نمی‌توان در همه بیماران فقط با یک D-dimer طبیعی CVT را کنار گذاشت. این مسئله به‌خصوص در فردی که تنها علامت او سردرد است یا مدت بیشتری از شروع علائم گذشته اهمیت دارد.

به همین دلیل تصمیم درباره تصویربرداری نباید فقط بر اساس یک نتیجه آزمایش خون گرفته شود.

آزمایش ترومبوفیلی برای همه لازم است؟

پس از تأیید CVT ممکن است پزشک براساس سن، سابقه خانوادگی، وجود عامل محرک، سابقه لخته قبلی و شرایط فرد بررسی‌هایی برای اختلالات انعقادی درخواست کند.

نوع و زمان این آزمایش‌ها اهمیت دارد؛ زیرا خودِ لخته حاد، بارداری و بعضی داروهای ضدانعقاد می‌توانند نتیجه برخی آزمایش‌های انعقادی را تغییر دهند. بنابراین انجام یک پنل یکسان برای همه بیماران بدون توجه به شرایط بالینی منطقی نیست.

درمان ترومبوز سینوس وریدی مغز چگونه انجام می‌شود؟

هدف درمان جلوگیری از بزرگ‌تر شدن لخته، کمک به باز شدن جریان وریدی و مدیریت عوارضی مانند تشنج یا افزایش فشار داخل جمجمه است.

درمان CVT معمولاً در محیط بیمارستان و براساس شدت بیماری برنامه‌ریزی می‌شود. راهنمای علمی انجمن قلب آمریکا نیز ضدانعقاد را بخش اصلی درمان CVT معرفی می‌کند.

داروهای ضدانعقاد؛ درمان اصلی CVT

در فاز حاد بیماری معمولاً از داروهای ضدانعقاد استفاده می‌شود. این داروها مستقیماً لخته را مانند یک «حل‌کننده فوری» از بین نمی‌برند؛ بلکه از گسترش لخته و تشکیل لخته‌های جدید جلوگیری می‌کنند و به بدن فرصت می‌دهند روند طبیعی باز شدن رگ را طی کند.

نوع داروی ضدانعقاد، زمان تبدیل به داروی خوراکی و مدت ادامه درمان براساس شرایط بیمار تعیین می‌شود.

اگر CVT همراه با خونریزی مغزی باشد چه می‌شود؟

CVT ممکن است خود باعث انفارکتوس وریدی همراه با خونریزی شود. وجود این نوع خونریزی لزوماً به این معنی نیست که تمام درمان‌های ضدانعقادی باید کنار گذاشته شوند.

این یکی از تفاوت‌های مهم CVT با برخی خونریزی‌های دیگر مغزی است و تصمیم باید براساس علت خونریزی، وضعیت بیمار و تصویربرداری توسط تیم متخصص گرفته شود. بیمار نباید داروی ضدانعقاد را به دلیل دیدن عبارت «خونریزی» در گزارش MRI یا CT خودسرانه قطع کند.

ترومبکتومی در CVST چه زمانی انجام می‌شود؟

درمان اندوواسکولار و خارج کردن مکانیکی لخته، درمان روتین و مرحله اول برای همه بیماران نیست. بیشتر بیماران ابتدا درمان ضدانعقادی دریافت می‌کنند.

در تعداد محدودی از بیماران با وضعیت شدید یا وخامت بالینی با وجود درمان مناسب، تیم تخصصی ممکن است درمان اندوواسکولار را بررسی کند. بنابراین عبارت «هر CVST به ترومبکتومی یا استنت نیاز دارد» صحیح نیست.

آیا در CVST استنت گذاشته می‌شود؟

استنت‌گذاری درمان معمول CVT نیست و فقط در سناریوهای خاص و پس از بررسی دقیق آناتومی، فشار داخل جمجمه و علت انسداد ممکن است مطرح شود. بنابراین بهتر است درباره نیاز به استنت فقط پس از بررسی تصویربرداری و نظر تیم درمان تصمیم گرفته شود.

درمان تشنج و فشار داخل جمجمه

اگر بیمار تشنج داشته باشد ممکن است علاوه بر درمان لخته، داروی کنترل تشنج دریافت کند. همچنین در بیماران دارای فشار داخل جمجمه بالا، اختلال بینایی یا تورم شدید مغز، درمان‌های اختصاصی برای کنترل عوارض لازم می‌شود.

در موارد بسیار شدید که تورم مغز تهدیدکننده حیات باشد، اقدامات جراحی برای کاهش فشار نیز ممکن است مطرح شوند.

درمان ترومبوز وریدی مغزی چند ماه طول می‌کشد؟

برای همه بیماران نمی‌توان یک مدت ثابت تعیین کرد. طول دوره ضدانعقاد به علت CVT، وجود یا عدم وجود عامل موقتی، سابقه قبلی لخته، بعضی انواع ترومبوفیلی و احتمال عود بستگی دارد.

به همین دلیل توصیه‌هایی مانند «تمام بیماران دقیقاً سه ماه» یا «همه باید مادام‌العمر دارو مصرف کنند» صحیح نیستند. پزشک پس از بررسی علت و روند بیماری، مدت درمان را تعیین می‌کند.

آیا لخته سینوس وریدی مغز کاملاً از بین می‌رود؟

در بسیاری از بیماران طی ماه‌های بعد درجاتی از باز شدن مجدد مسیر وریدی یا Recanalization رخ می‌دهد. بااین‌حال میزان باز شدن رگ در همه افراد یکسان نیست و نتیجه MRI یا MRV باید در کنار وضعیت بالینی بیمار تفسیر شود.

بهبود علائم نیز همیشه دقیقاً با ظاهر تصویربرداری هماهنگ نیست. ممکن است بیمار از نظر عملکردی بهبود مناسبی داشته باشد اما در تصویر هنوز تغییرات باقی مانده باشد یا برعکس، بعضی علائم مانند سردرد و خستگی مدت بیشتری ادامه پیدا کنند.

عوارض ترومبوز سینوس وریدی مغز چیست؟

تشخیص و درمان سریع می‌تواند احتمال عوارض شدید را کاهش دهد، اما وسعت درگیری و شرایط بیمار روی نتیجه نهایی اثر دارند.

عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

• انفارکتوس وریدی مغز
• خونریزی داخل مغزی
• افزایش فشار داخل جمجمه
• کاهش یا اختلال بینایی
• تشنج
• ضعف یا اختلال حرکتی
• اختلال گفتار
• سردردهای ماندگار
• مشکلات شناختی، خلقی یا خستگی در برخی بیماران
• در موارد شدید، کاهش هوشیاری و تهدید حیات

برای درک تفاوت این وضعیت با سایر انواع لخته خون در مغز باید محل تشکیل لخته و نوع رگ درگیر نیز در نظر گرفته شود.

آیا ترومبوز وریدی مغز دوباره عود می‌کند؟

عود در تمام بیماران اتفاق نمی‌افتد، اما احتمال آن به علت اولیه بستگی دارد. وجود بعضی اختلالات انعقادی، سابقه چند لخته، سرطان فعال یا عوامل خطر پایدار می‌تواند تصمیم پزشک درباره مدت درمان و پیگیری را تغییر دهد.

به همین دلیل پیدا کردن علت زمینه‌ای در کنار درمان خود لخته اهمیت دارد.

زندگی بعد از ترومبوز وریدی مغزی

بسیاری از بیماران پس از تشخیص و درمان مناسب می‌توانند به سطح خوبی از عملکرد بازگردند، اما سرعت بهبود متفاوت است.

بسته به عوارض ایجادشده ممکن است بیمار به فیزیوتراپی، گفتاردرمانی، توانبخشی شناختی یا پیگیری مشکلات بینایی نیاز داشته باشد. سردرد، خستگی یا نگرانی درباره عود بیماری نیز ممکن است مدتی پس از مرحله حاد باقی بماند.

پیگیری در بهترین کلینیک مغز و اعصاب در تهران می‌تواند شامل بررسی روند علائم، داروها، عوامل خطر و در صورت نیاز تصویربرداری پیگیری باشد.

بعد از CVST چه نکاتی باید رعایت شود؟

• داروی ضدانعقاد را دقیقاً طبق تجویز مصرف کنید.
• دارو را بدون نظر پزشک قطع یا کم نکنید.
• پزشک را از تمام داروها و مکمل‌های مصرفی مطلع کنید.
• در مورد مصرف مجدد داروهای هورمونی حاوی استروژن مشورت کنید.
• کم‌آبی شدید را جدی بگیرید.
• در صورت بروز سردرد جدید همراه با علائم عصبی، مراجعه را عقب نیندازید.
• اگر فیزیوتراپی یا توانبخشی تجویز شده، برنامه را منظم ادامه دهید.

چه زمانی باید به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کرد؟

بیماری که CVT برای او تشخیص داده شده است به پیگیری نورولوژیک نیاز دارد. همچنین سردرد جدید همراه با تشنج، ضعف اندام، اختلال تکلم، تغییر بینایی یا کاهش هوشیاری باید سریع بررسی شود.

یک متخصص مغز و اعصاب می‌تواند تصویربرداری، علت لخته، مدت درمان ضدانعقادی، احتمال عود و نیاز به توانبخشی را در کنار یکدیگر ارزیابی کند.

سوالات متداول درباره ترومبوز سینوس وریدی مغز

جمع‌بندی

ترومبوز سینوس وریدی مغز یا CVST بیماری‌ای است که در آن لخته خون مسیر تخلیه وریدی مغز را مسدود می‌کند. سردرد شایع‌ترین علامت است، اما تشنج، تاری دید، ضعف اندام، اختلال تکلم و کاهش هوشیاری نیز ممکن است ایجاد شوند.

MRI و MRV یا CT Venography از ابزارهای مهم تشخیص هستند و CT ساده یا D-dimer طبیعی به‌تنهایی در همه بیماران برای کنار گذاشتن CVT کافی نیستند.

ضدانعقاد پایه اصلی درمان بسیاری از بیماران است و درمان‌های اندوواسکولار یا جراحی فقط در شرایط منتخب مطرح می‌شوند. نوع دارو و مدت درمان نیز باید بر اساس علت، شدت بیماری و احتمال عود تعیین شود.

در صورت سردرد جدید همراه با تشنج، اختلال دید، ضعف یک سمت بدن یا اختلال هوشیاری، ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید.