تومور مغزی چیست؟ علائم، علت، انواع و روش‌های درمان

تومور مغزی به رشد غیرطبیعی سلول‌ها در مغز یا بافت‌های نزدیک آن گفته می‌شود. تومورها می‌توانند از خود مغز شروع شوند یا در نتیجه گسترش سرطان از عضو دیگری به مغز ایجاد شوند. همچنین همه تومورهای مغزی سرطان نیستند؛ برخی خوش‌خیم و کم‌سرعت هستند، در حالی که برخی دیگر رفتار تهاجمی‌تری دارند.

شدت یک تومور فقط به خوش‌خیم یا بدخیم بودن آن وابسته نیست. محل قرارگیری، اندازه، سرعت رشد و فشاری که تومور به بخش‌های حساس مغز وارد می‌کند نیز اهمیت زیادی دارند. حتی یک تومور غیرسرطانی اگر در ناحیه مهمی از مغز قرار گرفته باشد می‌تواند علائمی جدی ایجاد کند.

علائمی مانند سردرد جدید یا رو به تشدید، تشنج برای اولین بار، مشکلات بینایی، ضعف یا بی‌حسی یک سمت بدن، اختلال تعادل یا تغییرات واضح حافظه و رفتار نیاز به بررسی پزشکی دارند. البته وجود هر یک از این علائم به‌تنهایی به معنی ابتلا به تومور نیست و بیماری‌های بسیار شایع‌تری نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند. در چنین شرایطی ارزیابی توسط متخصص مغز و اعصاب می‌تواند مشخص کند چه بررسی‌هایی واقعاً لازم است.

تومور مغزی چیست؟

سلول‌های طبیعی بدن چرخه مشخصی برای رشد و تکثیر دارند. زمانی که تغییراتی در ماده ژنتیکی بعضی سلول‌ها ایجاد شود، ممکن است کنترل طبیعی رشد آن‌ها مختل شود و مجموعه‌ای از سلول‌های غیرطبیعی تشکیل شود. در مغز یا ساختارهای اطراف آن، این رشد غیرطبیعی می‌تواند به شکل تومور ظاهر شود.

تومورهای مغزی ممکن است در خود بافت مغز، پرده‌های اطراف مغز، اعصاب، غده هیپوفیز یا سایر ساختارهای مجاور تشکیل شوند. رفتار هر تومور نیز با نوع سلول، ویژگی‌های مولکولی، محل و درجه آن ارتباط دارد.

انواع تومور مغزی؛ اولیه و ثانویه چه تفاوتی دارند؟

تومور اولیه مغز

تومور اولیه از سلول‌های مغز یا بافت‌های نزدیک آن آغاز می‌شود. گلیوماها، مننژیوم‌ها، آدنوم‌های هیپوفیز و شوانوماها نمونه‌هایی از گروه‌های مختلف تومورهای اولیه هستند.

تومور مغزی متاستاتیک یا ثانویه

گاهی سرطان ابتدا در بخش دیگری از بدن ایجاد می‌شود و سلول‌های آن به مغز گسترش پیدا می‌کنند. به این حالت تومور متاستاتیک مغز گفته می‌شود. سرطان ریه، پستان، کلیه و ملانوما از سرطان‌هایی هستند که می‌توانند در بعضی بیماران به مغز متاستاز دهند.

تفاوت تومور مغزی خوش‌خیم و بدخیم چیست؟

تومور خوش‌خیم مغز معمولاً آهسته‌تر رشد می‌کند و مانند سرطان‌های بدخیم رفتار تهاجمی ندارد؛ با این حال «خوش‌خیم» به معنی بی‌خطر بودن نیست. مغز در فضای بسته جمجمه قرار دارد و حتی یک تومور غیرسرطانی می‌تواند با فشار بر بافت مغز، اعصاب یا مسیر جریان مایع مغزی نخاعی علائم مهمی ایجاد کند.

تومورهای بدخیم معمولاً رشد سریع‌تری دارند و می‌توانند به بافت اطراف نفوذ کنند. پزشکان برای بسیاری از تومورهای مغزی علاوه بر نام و نوع تومور، «درجه» یا Grade را نیز بررسی می‌کنند؛ زیرا درجه اطلاعاتی درباره رفتار و سرعت رشد تومور فراهم می‌کند.

علائم تومور مغزی چیست؟

نشانه‌های تومور مغزی به محل تومور، اندازه آن و سرعت رشد وابسته‌اند. بعضی تومورها مدت‌ها علامت واضحی ایجاد نمی‌کنند، در حالی که تومور دیگری ممکن است حتی در اندازه کوچک بر یک بخش حساس مغز اثر بگذارد.

علائم احتمالی می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• سردرد جدید یا تغییر واضح در الگوی سردردهای قبلی
• شدیدتر یا مکرر شدن سردرد
• تهوع یا استفراغ مداوم بدون علت مشخص
• تشنج، به‌ویژه اولین تشنج در فردی که سابقه آن را ندارد
• اختلال بینایی مانند تاری دید یا دوبینی
• ضعف یا بی‌حسی دست یا پا
• اختلال تعادل یا راه رفتن
• اختلال در صحبت کردن یا درک کلمات
• تغییرات حافظه و تمرکز
• تغییرات شخصیت یا رفتار
• مشکلات شنوایی یا سرگیجه در برخی انواع تومورها

تشنج یکی از علائمی است که ممکن است در بعضی تومورهای مغزی دیده شود، اما دلایل متعدد دیگری نیز دارد. برای آشنایی با علل مختلف و نحوه بررسی آن می‌توانید مقاله علائم و علت تشنج را مطالعه کنید.

آیا هر سردردی می‌تواند نشانه تومور مغزی باشد؟

خیر. سردرد بسیار شایع است و در اغلب موارد علت آن تومور مغزی نیست. میگرن، سردرد تنشی، مشکلات خواب، استرس، کم‌آبی و عوامل متعدد دیگری می‌توانند باعث سردرد شوند.

سردرد زمانی نیازمند توجه بیشتری است که برای فرد جدید باشد، به‌تدریج شدیدتر شود، همراه با تشنج، ضعف اندام، اختلال دید، تغییر رفتار یا استفراغ مکرر باشد یا الگوی آن نسبت به گذشته به شکل واضح تغییر کرده باشد.

اگر مشکل اصلی فرد حملات تکرارشونده سردرد است، مقاله سردردهای میگرنی به تفکیک میگرن از سایر انواع سردرد کمک می‌کند.

آیا تومور مغزی باعث فلج شدن می‌شود؟

بله، در بعضی بیماران تومور مغزی می‌تواند باعث ضعف یا فلج بخشی از بدن شود؛ اما این اتفاق در همه مبتلایان رخ نمی‌دهد. اگر تومور یا تورم اطراف آن بخش‌هایی از مغز را که مسئول حرکت هستند تحت فشار قرار دهد، ممکن است ضعف یک دست یا پا، اختلال حرکت یا کاهش کنترل حرکتی ایجاد شود.

شدت این مشکل به محل و اندازه تومور و میزان تأثیر آن بر بافت اطراف بستگی دارد. ضعف یا فلج ناگهانی نیز فقط علامت تومور نیست و می‌تواند نشانه یک وضعیت اورژانسی مانند سکته مغزی باشد؛ بنابراین ضعف ناگهانی یک سمت بدن باید فوراً ارزیابی شود.

چه چیزی باعث تومور مغزی می‌شود؟

برای بیشتر تومورهای اولیه مغز نمی‌توان یک علت مشخص و قطعی پیدا کرد. آنچه می‌دانیم این است که تغییرات در DNA سلول‌ها می‌توانند باعث رشد و تکثیر کنترل‌نشده آن‌ها شوند؛ اما علت ایجاد این تغییرات در بسیاری از بیماران مشخص نیست.

به همین دلیل بهتر است میان «علت قطعی» و «عامل خطر» تفاوت قائل شویم.

عوامل شناخته‌شده‌ای که می‌توانند خطر را افزایش دهند

• افزایش سن: برخی انواع تومورهای مغزی در سنین بالاتر شایع‌ترند، هرچند تومور مغزی می‌تواند در هر سنی ایجاد شود.
• پرتوهای یونیزان: سابقه قرار گرفتن در معرض دوز قابل‌توجه پرتوهای یونیزان، از جمله در بعضی درمان‌های قبلی سرطان، می‌تواند خطر برخی تومورها را افزایش دهد.
• برخی سندرم‌های ژنتیکی نادر: بیماری‌هایی مانند نوروفیبروماتوز و بعضی اختلالات ارثی می‌توانند احتمال ایجاد انواع خاصی از تومورها را بالا ببرند.
• سابقه سرطان در عضو دیگر: این مورد بیشتر درباره تومورهای متاستاتیک اهمیت دارد؛ یعنی سرطانی که از اندام دیگری به مغز گسترش یافته است.

در حال حاضر نمی‌توان بیشتر تومورهای اولیه مغزی را به یک ماده غذایی، سبک زندگی یا عامل محیطی مشخص نسبت داد. بنابراین مطالبی که یک عامل واحد را علت قطعی تومور مغزی معرفی می‌کنند باید با احتیاط بررسی شوند.

آیا استفاده از موبایل باعث تومور مغزی می‌شود؟

بر اساس شواهد فعلی، ارتباط قانع‌کننده‌ای میان استفاده معمول از تلفن همراه و افزایش خطر تومور مغزی اثبات نشده است. پژوهش در این زمینه همچنان ادامه دارد، اما امواج تلفن همراه از نوع پرتوهای یونیزان نیستند که توانایی شناخته‌شده‌ای برای آسیب مستقیم DNA مانند پرتوهای قوی پزشکی یا هسته‌ای داشته باشند.

علائم تومور مغزی بر اساس محل آن چگونه متفاوت است؟

یکی از نکات مهم این است که مغز از بخش‌هایی تشکیل شده که هرکدام عملکرد متفاوتی دارند. در نتیجه محل تومور می‌تواند تعیین کند کدام علامت زودتر ظاهر شود.

انواع شایع تومور مغزی کدام‌اند؟

تعداد انواع تومورهای مغزی زیاد است و طبقه‌بندی آن‌ها براساس نوع سلول و ویژگی‌های مولکولی انجام می‌شود. چند گروه شناخته‌شده عبارت‌اند از:

• گلیوما: گروهی از تومورها که از سلول‌های پشتیبان سیستم عصبی منشأ می‌گیرند.
• گلیوبلاستوما: یکی از انواع تهاجمی‌تر گلیوما.
• مننژیوم: توموری که از پرده‌های اطراف مغز و نخاع منشأ می‌گیرد و بسیاری از انواع آن رشد آهسته‌تری دارند.
• شوانوما: توموری که از سلول‌های پوشاننده بعضی اعصاب ایجاد می‌شود.
• آدنوم هیپوفیز: تومور ناحیه هیپوفیز که ممکن است بر ترشح هورمون‌ها اثر بگذارد.
• تومورهای متاستاتیک: تومورهایی که منشأ آن‌ها سرطان در عضو دیگری از بدن است.

تومور مغزی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص تنها بر اساس سردرد یا یک علامت خاص انجام نمی‌شود. پزشک ابتدا شرح حال و معاینه عصبی را بررسی می‌کند و سپس براساس یافته‌ها ممکن است تصویربرداری یا آزمایش‌های تکمیلی درخواست شود.

معاینه عصبی

در این معاینه مواردی مانند قدرت عضلات، رفلکس‌ها، تعادل، هماهنگی، بینایی، شنوایی و برخی عملکردهای شناختی ارزیابی می‌شوند. یافته‌های معاینه می‌توانند به مشخص شدن محل احتمالی درگیری کمک کنند.

MRI مغز

MRI یکی از اصلی‌ترین روش‌ها برای مشاهده دقیق مغز و بررسی وجود توده است. در برخی موارد ماده حاجب نیز استفاده می‌شود تا ویژگی‌های تومور و ارتباط آن با بافت اطراف بهتر مشخص شود.

سی‌تی‌اسکن

CT می‌تواند در برخی شرایط اولین روش تصویربرداری باشد، به‌خصوص زمانی که نیاز به بررسی سریع وجود دارد. در صورت مشاهده یافته مشکوک، MRI ممکن است اطلاعات دقیق‌تری ارائه کند.

بیوپسی

برای مشخص شدن نوع دقیق بعضی تومورها ممکن است نمونه‌ای از بافت برداشته شود. آزمایش بافت می‌تواند درباره نوع سلول‌ها، درجه تومور و در مواردی ویژگی‌های مولکولی آن اطلاعات مهمی در اختیار تیم درمان قرار دهد.

اگر به دلیل علائم عصبی هنوز تشخیص مشخصی ندارید، راهنمای چکاپ مغز و اعصاب توضیح می‌دهد پزشک در ارزیابی اولیه چه مواردی را بررسی می‌کند.

آیا هر تومور مغزی نیاز به جراحی دارد؟

خیر. تصمیم درمانی به نوع، اندازه، محل، سرعت رشد، علائم و وضعیت عمومی فرد بستگی دارد. برخی تومورهای کوچک، کم‌درجه و بدون علامت ممکن است ابتدا فقط با MRIهای دوره‌ای تحت نظر قرار گیرند.

در مقابل، اگر تومور در حال رشد باشد، علائم ایجاد کند یا ویژگی‌های آن نشان دهد که درمان ضروری است، پزشکان ممکن است جراحی یا روش دیگری را توصیه کنند.

درمان تومور مغزی چگونه انجام می‌شود؟

برای تومور مغزی یک درمان ثابت برای همه بیماران وجود ندارد. برنامه درمان معمولاً براساس نوع و درجه تومور، محل آن، سن و وضعیت عمومی بیمار و در بعضی تومورها ویژگی‌های ژنتیکی و مولکولی سلول‌ها تعیین می‌شود.

جراحی

اگر محل تومور اجازه دهد، جراحی می‌تواند برای برداشتن تمام یا بخشی از تومور انجام شود. هدف همیشه این است که بیشترین میزان ممکن از تومور بدون ایجاد آسیب غیرضروری به بافت سالم و عملکردهای حیاتی برداشته شود.

گاهی برداشتن کامل تومور به دلیل نزدیکی آن به بخش‌های مسئول حرکت، گفتار، بینایی یا سایر عملکردهای مهم امکان‌پذیر نیست.

پرتودرمانی و رادیوسرجری

در برخی تومورها از پرتوهای پرانرژی برای آسیب رساندن به سلول‌های تومور استفاده می‌شود. نوع، وسعت و زمان پرتودرمانی براساس شرایط بیمار مشخص می‌شود.

شیمی‌درمانی

برخی تومورهای مغزی به داروهای شیمی‌درمانی پاسخ می‌دهند. انتخاب دارو و زمان استفاده از آن به نوع تومور و برنامه درمانی فرد بستگی دارد.

درمان هدفمند

در برخی انواع تومور، بررسی ویژگی‌های مولکولی سلول‌ها می‌تواند نشان دهد که آیا داروهای هدفمند برای بیمار مناسب هستند یا خیر.

کنترل علائم و توانبخشی

در کنار درمان خود تومور، ممکن است برای کنترل تشنج، تورم اطراف تومور، درد یا سایر علائم دارو تجویز شود. همچنین بیمارانی که دچار مشکلات حرکت، گفتار یا عملکردهای روزانه شده‌اند ممکن است به فیزیوتراپی، کاردرمانی یا گفتاردرمانی نیاز داشته باشند.

آیا درمان تومور مغزی بدون جراحی امکان‌پذیر است؟

در بعضی بیماران بله، اما نه برای همه. برخی تومورهای کوچک و کم‌خطر ممکن است فقط تحت نظر قرار گیرند. در موارد دیگر پرتودرمانی، رادیوسرجری، شیمی‌درمانی یا درمان‌های هدفمند می‌توانند بخشی از برنامه درمان باشند.

در مقابل، بعضی تومورها برای تشخیص دقیق، کاهش فشار روی مغز یا برداشتن توده به جراحی نیاز دارند. بنابراین عبارت «درمان تومور مغزی بدون جراحی» نمی‌تواند به‌عنوان یک روش عمومی برای همه بیماران مطرح شود.

تومور مغزی و سرطان مغز یک چیز هستند؟

خیر. «تومور مغزی» اصطلاح گسترده‌تری است و شامل تومورهای خوش‌خیم و بدخیم می‌شود. سرطان مغز معمولاً برای تومورهای بدخیم به کار می‌رود. همچنین تومور متاستاتیک مغز در واقع سرطانی است که از عضو دیگری به مغز گسترش پیدا کرده است.

آیا می‌توان از تومور مغزی پیشگیری کرد؟

برای بیشتر تومورهای اولیه مغز روش مشخصی برای پیشگیری وجود ندارد، زیرا علت دقیق بسیاری از آن‌ها شناخته‌شده نیست. در افراد دارای یک سندرم ژنتیکی خاص یا سابقه پزشکی ویژه، پزشک ممکن است برنامه پایش متفاوتی پیشنهاد کند.

بنابراین انجام MRI دوره‌ای مغز برای تمام افراد بدون علامت و بدون عامل خطر، صرفاً برای پیشگیری از تومور مغزی توصیه عمومی محسوب نمی‌شود.

بعد از تشخیص تومور مغزی چه سؤالاتی از پزشک بپرسیم؟

دریافت تشخیص تومور مغزی می‌تواند برای بیمار و خانواده بسیار پراسترس باشد. داشتن چند سؤال مشخص کمک می‌کند اطلاعات ضروری را بهتر دریافت کنید.

• نوع دقیق تومور چیست؟
• تومور خوش‌خیم است یا بدخیم؟
• درجه تومور مشخص شده است؟
• تومور در کدام بخش مغز قرار دارد؟
• آیا درمان فوری لازم است یا امکان پایش وجود دارد؟
• هدف درمان چیست؟
• چه گزینه‌های درمانی وجود دارند؟
• مزایا و خطرات جراحی چیست؟
• آیا به پرتودرمانی یا دارو نیاز است؟
• چه علائمی نیازمند مراجعه فوری هستند؟
• برنامه MRI و پیگیری بعدی چگونه خواهد بود؟

مراجعه برای بررسی علائم مغزی در کلینیک آرام

اگر فرد دچار علائم عصبی پایدار یا جدید است، نخست باید علت علائم مشخص شود و نباید بدون تصویربرداری و ارزیابی پزشکی آن‌ها را به تومور مغزی نسبت داد. برای بررسی اولیه می‌توان از خدمات کلینیک مغز و اعصاب و پزشکان مربوط به این حوزه استفاده کرد.

اگر MRI، CT یا گزارش پزشکی قبلی دارید، هنگام مراجعه آن‌ها را همراه داشته باشید؛ مقایسه تصویربرداری‌های قدیمی و جدید گاهی اطلاعات مهمی درباره تغییر اندازه یا رفتار یک ضایعه فراهم می‌کند.

سؤالات متداول درباره تومور مغزی

جمع‌بندی

تومور مغزی یک بیماری واحد نیست و انواع بسیار متفاوتی دارد. رفتار، علائم و درمان آن به نوع سلول، محل، اندازه، درجه و سرعت رشد تومور وابسته است. سردرد، تشنج، اختلال بینایی، ضعف اندام و تغییرات شناختی می‌توانند از علائم احتمالی باشند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی تشخیص تومور را ثابت نمی‌کنند.

اگر علائم عصبی جدید، مداوم یا رو به تشدید دارید، بهتر است علت آن به‌صورت پزشکی بررسی شود. در صورت مشاهده اولین تشنج، ضعف ناگهانی، اختلال ناگهانی گفتار یا هوشیاری و سردرد بسیار شدید و ناگهانی، مراجعه فوری به اورژانس اولویت دارد.