تنگی دریچه آئورت: علائم، علل و روش‌های درمان

قلب برای رساندن خون غنی از اکسیژن به تمام سلول‌ها، به هماهنگی بی‌نقص اجزای خود وابسته است. کلیدی‌ترین اجزا در این مسیر، دریچه آئورت است که همانند دروازه یک‌طرفه، خون را از بطن چپ به بزرگ‌ترین شریان بدن می‌فرستد. وقتی این دروازه مهم به تدریج باریک‌تر شود؛ خون با سختی عبور می­کند و فشار زیادی به قلب وارد می­آید. تنگی دریچه آئورت اگر به موقع تشخیص و درمان نشود، مسیر زندگی فرد را به چالش می­کشد.

تنگی دریچه آئورت چیست؟

دریچه آئورت دارای سه برگه انعطاف‌پذیر است که تنها به سمت خارج از بطن باز شده و از بازگشت خون به قلب جلوگیری می‌کنند. وقتی این دریچه باریک یا سفت شود، جریان خون به سمت آئورت کاهش یافته و فشار زیادی به بطن چپ وارد می‌شود. این وضعیت که تنگی دریچه آئورت نام دارد، از شایع‌ترین و جدی‌ترین مشکلات دریچه‌ای قلب است و در صورت عدم درمان  منجر به عوارض خطرناک می­شود.

علت بروز این بیماری ممکن است مادرزادی باشد، مانند وجود دریچه آئورت دو لتی، یا در بیشتر موارد با افزایش سن و به دلیل تجمع کلسیم و آسیب برگه‌های دریچه ایجاد شود. نتیجه این تغییرات، محدود شدن میزان خون خروجی از قلب و کاهش اکسیژن‌رسانی به اندام‌ها است.

آیا تنگی دریچه آئورت خطرناک است؟

تنگی دریچه آئورت همیشه از ابتدا خطرناک یا علامت‌دار نیست. بسیاری از بیماران در مراحل خفیف یا متوسط، برای مدت طولانی علامت مشخصی ندارند و تنها در معاینه قلب یا اکوکاردیوگرافی متوجه بیماری می‌شوند. با این حال، با باریک‌تر شدن دریچه، بطن چپ باید فشار بیشتری برای عبور دادن خون ایجاد کند و این وضعیت به‌تدریج می‌تواند عملکرد قلب را تحت تأثیر قرار دهد.

خطر بیماری زمانی بیشتر می‌شود که تنگی شدید شده یا علائمی مانند تنگی نفس هنگام فعالیت، درد قفسه سینه، سرگیجه، غش و کاهش توان انجام فعالیت‌های روزمره ظاهر شوند. تنگی شدید و علامت‌دار آئورت یک بیماری جدی است و معمولاً باید امکان تعویض دریچه برای بیمار بررسی شود.

نکته مهم این است که شدت بیماری تنها با میزان علائم مشخص نمی‌شود؛ زیرا بعضی بیماران حتی با وجود تنگی قابل توجه، نشانه‌های خود را به افزایش سن یا کاهش آمادگی جسمانی نسبت می‌دهند. به همین دلیل، پیگیری منظم و انجام اکوکاردیوگرافی طبق نظر متخصص قلب اهمیت دارد.

بروز درد قفسه سینه، غش، تنگی نفس جدید یا کاهش ناگهانی توان فعالیت در فرد مبتلا به تنگی دریچه آئورت، نیازمند ارزیابی سریع توسط متخصص قلب است. در صورت شدید یا ناگهانی بودن علائم، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.

علائم در نوزادان و کودکان مبتلا به نوع مادرزادی تنگی دریچه آئورت متفاوت است:

• خستگی و بی‌حالی پس از فعالیت
• افزایش وزن ناکافی یا عدم رشد مناسب
• کاهش اشتها
• مشکلات تنفسی

آمار و شیوع تنگی دریچه آئورت

تنگی دریچه آئورت در افراد زیر ۶۵ سال چندان  زیاد نیست، مگر در مواردی که این مشکل به صورت مادرزادی از بدو تولد وجود داشته باشد. آمارها نشان می‌دهد که حدود ۵ درصد از افراد بالای ۶۵ سال با افزایش سن به این عارضه مبتلا می‌شوند.

انواع تنگی دریچه آئورت قلب

در تنگی دریچه آئورت مادرزادی، فرد از بدو تولد دچار ناهنجاری در ساختار دریچه آئورت است. این وضعیت در دوران کودکی علامت خاصی ایجاد نمی‌کند اما با گذشت زمان و کاهش جریان خون در بدن، به بروز مشکلات جدی قلبی منجر می­گردد.

تنگی دریچه آئورت اکتسابی زمانی رخ می‌دهد که فرد در کودکی مشکلی در دریچه آئورت نداشته، اما در طول زندگی به دلیل عواملی مانند رسوب کلسیم، التهاب، یا بیماری‌های قلبی دیگر، دچار باریک شدن دریچه می‌شود. این وضعیت با افزایش سن شایع‌تر است و به تدریج باعث بروز علائم شدید و محدودیت در فعالیت‌های روزمره خواهد شد.

علل تنگی دریچه آئورت

با افزایش سن، رسوبات کلسیم بر روی لبه‌های دریچه آئورت تجمع پیدا می­کنند. این فرآیند که به آن کلسیفیکاسیون دریچه آئورت گفته می‌شود، باعث سفت و باریک شدن دریچه و محدود شدن جریان خون می‌گردد. در بسیاری از افراد، علائم این وضعیت ممکن است تا دهه هفتم یا هشتم زندگی بروز نکند. البته، در افرادی که نقص مادرزادی قلبی دارند، این رسوبات  در سنین پایین‌تر باعث اختلال جدی می­شوند.

نقص مادرزادی دریچه آئورت

دریچه آئورت در حالت عادی دارای سه لت (برگه) است اما برخی از نوزادان به‌صورت مادرزادی با یک یا دو لت به دنیا می‌آیند. این ناهنجاری ساختاری، عبور خون را محدود می­کند. علی رغم اینکه ممکن است در دوران کودکی مشکل قابل‌توجهی ایجاد نشود اما با گذشت زمان و افزایش سن، دریچه آسیب دیده و دچار تنگی می‌شود.

تب روماتیسمی

در صورتی که گلودرد استرپتوکوکی به موقع درمان نشود منجر به تب روماتیسمی می­گردد. این بیماری به مرور زمان باعث ایجاد بافت اسکار و تغییر شکل دریچه آئورت می‌شود. این تغییرات همراه با تجمع رسوبات کلسیم، مسیر عبور خون را باریک و عملکرد دریچه را مختل می‌کند.

تشخیص تنگی دریچه آئورت

پزشک با بررسی نشانه‌ها، سوابق پزشکی و معاینه فیزیکی، به وجود مشکل مشکوک می‌شود. سپس با استفاده از ابزارهای تخصصی، وضعیت دریچه و عملکرد قلب را ارزیابی می‌کند. مهم‌ترین روش‌های تشخیص عبارتند از:

اکوکاردیوگرافی

یکی از اصلی‌ترین ابزارهای تشخیص که با استفاده از امواج صوتی، تصویری دقیق از قلب و جریان خون ایجاد می‌کند. این روش شدت تنگی دریچه، وضعیت برگه‌های دریچه و عملکرد عضله قلب را به‌خوبی نشان می‌دهد.

الکتروکاردیوگرام

یک تست بدون درد که با نصب حسگرهایی روی قفسه سینه، بازو یا پا، فعالیت الکتریکی قلب را ثبت می‌کند و ضربان‌های غیرطبیعی یا نشانه‌های فشار بر قلب را مشخص می­سازد.

کاتتریزاسیون قلبی

روش تهاجمی است که در موارد خاص، وقتی سایر آزمایش‌ها نتیجه قطعی نداده‌اند، انجام می‌شود. در این روش یک لوله باریک از طریق رگ به قلب هدایت می‌شود تا فشار و جریان خون به‌طور مستقیم اندازه‌گیری گردد.

عکس‌برداری با اشعه ایکس از قفسه سینه

این تصویربرداری می‌تواند بزرگی قلب، وجود رسوبات کلسیم روی دریچه آئورت و یا تغییرات در رگ آئورت را نشان دهد.

تست ورزش یا تست استرس

با راه رفتن روی تردمیل یا رکاب زدن روی دوچرخه ثابت، عملکرد قلب در حین فعالیت سنجیده می‌شود تا مشخص گردد که دریچه آئورت تحت فشار چگونه عمل می‌کند.

سی‌تی اسکن قلب

ترکیب چندین تصویر دقیق اشعه ایکس  است که نمایی سه‌بعدی و جزئی از قلب ارائه می­دهد. این روش اندازه دریچه آئورت و هرگونه تغییر ساختاری آن را به‌طور دقیق ارزیابی کند.

درجه تنگی دریچه آئورت چگونه مشخص می‌شود؟

تنگی دریچه آئورت معمولاً به سه سطح خفیف، متوسط و شدید تقسیم می‌شود. متخصص قلب برای تعیین درجه بیماری فقط به علائم بیمار اکتفا نمی‌کند و مجموعه‌ای از اطلاعات را در نظر می‌گیرد، از جمله:

• سرعت عبور خون از دریچه
• اختلاف فشار دو طرف دریچه
• سطح بازشدگی دریچه آئورت
• قدرت پمپاژ بطن چپ
• وجود کلسیفیکاسیون یا ضخیم شدن دریچه
• علائم بیمار هنگام استراحت و فعالیت

اکوکاردیوگرافی مهم‌ترین آزمایش برای ارزیابی شدت تنگی و عملکرد قلب است. اگر نتایج اکو با علائم بیمار هماهنگ نباشند، پزشک ممکن است آزمایش‌های تکمیلی مانند تست ورزش، سی‌تی اسکن قلب یا کاتتریزاسیون قلبی را درخواست کند.

درمان تنگی دریچه آئورت

تنگی دریچه آئورت در نوزادان، کودکان و بزرگسالان قابل درمان است. در مراحل خفیف، ممکن است مراقبت‌های خانگی و مصرف دارو برای کنترل علائم کافی باشد. اما در موارد پیشرفته و شدید، جراحی به‌عنوان گزینه اصلی مطرح می‌شود. اغلب جراحی‌ها به‌صورت کم‌تهاجمی یعنی با ایجاد یک برش کوچک روی قفسه سینه و حداقل آسیب به بافت‌های اطراف انجام می­شوند.

تعویض دریچه آئورت ترانس‌کاتتر

روش کم‌تهاجمی جایگزین جراحی باز است که در آن دریچه آسیب‌دیده با یک دریچه بیولوژیکی (ساخته‌شده از بافت خوک یا گاو) جایگزین می‌شود. این روش برای افرادی که در معرض خطر بالای عوارض جراحی سنتی هستند، ایمن‌تر است.

بالون والولوپلاستی

بیشتر در نوزادان و کودکان کاربرد دارد. در این روش، یک کاتتر از طریق رگ بازو یا کشاله ران وارد قلب می‌شود و بالونی که به سر آن متصل است، در محل دریچه باد می‌شود تا دهانه آن باز گردد. در بزرگسالان، اثر این روش موقتی بوده و پس از مدتی دریچه دوباره تنگ خواهد شد.

تعویض دریچه آئورت

برای مواردی که دریچه به‌شدت آسیب دیده باشد، انجام می‌شود. دریچه معیوب با یک دریچه مکانیکی یا بیولوژیکی جایگزین می‌گردد. در برخی موارد از روش راس استفاده می‌شود که طی آن دریچه آئورت با دریچه ریوی بیمار جایگزین می‌گردد.

جراحی ترمیم دریچه آئورت

در موارد آسیب محدود به بخشی از دریچه، جراح آن بخش را ترمیم می‌کند. این روش نسبت به تعویض دریچه کمتر انجام می‌شود.

آیا تنگی دریچه آئورت بدون جراحی درمان می‌شود؟

پاسخ این سؤال به منظور کاربر از «بدون جراحی» بستگی دارد. داروها می‌توانند بعضی علائم یا بیماری‌های همراه مانند فشار خون، تجمع مایعات، آریتمی و نارسایی قلبی را کنترل کنند، اما معمولاً نمی‌توانند دریچه کلسیفیه و باریک‌شده را دوباره باز کنند. در تنگی خفیف یا متوسط و بدون علامت، ممکن است فعلاً تنها پایش منظم لازم باشد.

در تنگی شدید و علامت‌دار، درمان اصلی معمولاً تعویض دریچه است که به دو روش انجام می‌شود:

تعویض دریچه از طریق کاتتر یا TAVI/TAVR

در روش TAVI یا TAVR، دریچه جدید از طریق یک کاتتر و معمولاً از مسیر شریان کشاله ران به قلب منتقل می‌شود. این روش به جراحی باز قلب نیاز ندارد، اما همچنان یک مداخله تخصصی قلبی محسوب می‌شود و برای همه بیماران مناسب نیست.

تعویض دریچه با جراحی باز یا SAVR

در این روش، جراح دریچه آسیب‌دیده را خارج کرده و آن را با دریچه مکانیکی یا بافتی جایگزین می‌کند. جراحی ممکن است برای بیماران جوان‌تر، افراد دارای دریچه دولتی مادرزادی یا بیمارانی که هم‌زمان به اصلاح مشکلات دیگر قلب یا آئورت نیاز دارند، گزینه مناسب‌تری باشد.

انتخاب بین TAVI و جراحی باز به سن، وضعیت عمومی، طول عمر مورد انتظار، ساختار دریچه، وضعیت عروق، بیماری‌های همراه و نظر تیم قلب بستگی دارد. در بعضی بیماران بین ۶۵ تا ۸۰ سال، هر دو روش قابل بررسی هستند؛ تصمیم نهایی باید به‌صورت فردی و پس از ارزیابی متخصصان انجام شود.

درمان خانگی تنگی دریچه آئورت

اگر پزشک متخصص پس از معاینه تشخیص دهد که شما دچار تنگی دریچه آئورت قلبی هستید، ابتدا داروهای لازم را برای کنترل وضعیت قلب تجویز می‌کند که مصرف منظم آن‌ها ضروری است. در کنار مصرف دارو، رعایت برخی نکات در خانه برای بهبود کیفیت زندگی و کاهش فشار بر قلب اهمیت دارندف از جمله:

• رعایت رژیم غذایی سالم شامل مصرف فیبر، میوه، سبزیجات و لبنیات کم‌چرب.
• ورزش منظم حداقل ۳۰ دقیقه در روز، متناسب با توان قلب و طبق نظر پزشک.
• حفظ وزن ایده‌آل و کاهش وزن در صورت اضافه‌وزن.
• پرهیز کامل از سیگار و دخانیات.
• مدیریت استرس و اضطراب با روش‌هایی مانند مدیتیشن، تنفس عمیق یا یوگا.

تنگی دریچه آئورت در بزرگسالان

در بزرگسالان، تنگی آئورت اغلب به‌تدریج و در اثر رسوب کلسیم و سفت شدن دریچه ایجاد می‌شود. برخی بیماران نیز از بدو تولد دریچه آئورت دولتی دارند؛ یعنی دریچه به‌جای سه لت، دو لت دارد و ممکن است در سن پایین‌تری دچار تنگی شود. تنگی دریچه به این معنی است که دهانه عبور خون کوچک شده و قلب باید برای پمپاژ خون به بدن سخت‌تر کار کند.

بیماران بزرگسال نباید کاهش توان فعالیت را صرفاً ناشی از افزایش سن بدانند. کم شدن توان پیاده‌روی، تنگی نفس هنگام بالا رفتن از پله، درد سینه یا سرگیجه هنگام فعالیت می‌توانند از اولین نشانه‌های پیشرفت بیماری باشند.

برای ارتباط موضوعی، در این بخش می‌توانید یک لینک داخلی با انکرتکست بیماری قلبی مادرزادی در بزرگسالان قرار دهید؛ اما توضیح مفصل دریچه دولتی را به همان صفحه بسپارید تا همپوشانی ایجاد نشود.

پیشگیری از تنگی دریچه آئورت

با توجه به اینکه شایع‌ترین علت ایجاد این عارضه، رسوب کلسیم روی دریچه قلب است، کنترل عوامل خطر مشابه با بیماری عروق کرونری اهمیت زیادی دارد. ترک سیگار در اولویت است چون که مصرف دخانیات روند آسیب به عروق و دریچه‌ها را تسریع می‌کند.

انجام ورزش منظم و روزانه برای بهبود گردش خون و حفظ سلامت قلب مهم است. در صورت ابتلا به دیابت، فشارخون بالا یا چربی خون بالا، کنترل دقیق و مداوم این بیماری‌ها را جدی بگیرید تا از پیشرفت آسیب‌های قلبی جلوگیری شود.

یکی دیگر از اقدامات مهم، درمان سریع و کامل تب حاد روماتیسمی در کودکان است چون این بیماری از علل اصلی ایجاد مشکلات دریچه‌ای در آینده محسوب می‌شود. علی رغم اینکه به دلیل پیشرفت‌های بهداشتی و درمانی، میزان بروز بیماری‌های دریچه‌ای در بسیاری از کشورها کاهش یافته است اما پیشگیری و پیگیری منظم وضعیت سلامت قلب در کاهش خطر ابتلا اهمیتی قابل توجهی دارد.

تفاوت تنگی و نارسایی دریچه آئورت

هر دو بر جریان طبیعی خون در قلب اثر می‌گذارند، اما ماهیت و مسیر اختلال آنها متفاوت است. در تنگی دریچه آئورت، دهانه دریچه که بین بطن چپ و سرخرگ آئورت قرار دارد تنگ می‌شود و این تنگی باعث می‌گردد خون کافی نتواند از بطن چپ به آئورت و سپس به سراسر بدن پمپاژ شود. در نتیجه، فشار کاری قلب برای تأمین خون‌رسانی افزایش یافته و در مراحل پیشرفته، این وضعیت منجر به نارسایی قلبی می­شود.

نارسایی یا گشادی دریچه آئورت زمانی رخ می‌دهد که دریچه به‌خوبی بسته نمی‌شود و همین نقص موجب برگشت خون از آئورت به بطن چپ پس از هر ضربان قلب می‌شود. این برگشت خون سبب کاهش خون‌رسانی مؤثر به بدن و تجمع بیش از حد خون در قلب می‌گردد که در طولانی‌مدت خطر نارسایی قلبی را افزایش می‌دهد.

آیا تنگی دریچه آئورت با طب سنتی درمان می‌شود؟

در حال حاضر شواهد معتبر پزشکی نشان نمی‌دهند که گیاهان دارویی، مکمل‌ها، رژیم‌های غذایی یا روش‌های طب سنتی بتوانند دریچه آئورت کلسیفیه و تنگ‌شده را باز کنند. تغییر سبک زندگی می‌تواند به کنترل فشار خون، وزن، دیابت و سلامت عمومی قلب کمک کند، اما جایگزین پایش تخصصی یا تعویض دریچه در موارد شدید نیست.

مصرف خودسرانه ترکیبات گیاهی نیز ممکن است با داروهای قلب، فشار خون، داروهای ضدانعقاد یا داروهای ادرارآور تداخل داشته باشد. بیمار باید پیش از مصرف هر مکمل، پزشک خود را در جریان قرار دهد.

سخن پایانی

تنگی دریچه آئورت از بیماری‌های شایع قلبی در سنین میانسالی است که به دلیل محدود شدن دهانه دریچه، جریان خون از بطن چپ به آئورت کاهش پیدا می­کند. این اختلال با علائمی مانند تنگی نفس، خستگی زودرس، تورم مچ یا کف پا، درد یا فشار در قفسه سینه، احساس گیجی یا منگی و ضربان نامنظم قلب همراه است. در موارد پیشرفته، بهترین روش درمان، تعویض دریچه آئورت قلب است که  به‌صورت جراحی قلب باز یا با استفاده از روش‌های کم‌تهاجمی در کلینیک آرام انجام می­شود.

البته، تغییر سبک زندگی نقش مهمی در پیشگیری از نوع اکتسابی این بیماری دارد. این اقدامات شامل ورزش منظم روزانه، داشتن رژیم غذایی سالم و سرشار از چربی‌های مفید مانند امگا-۳، پرهیز از مصرف الکل، ترک سیگار و کنترل سایر عوامل خطر قلبی مانند فشارخون، دیابت و کلسترول بالا است. چنین تغییراتی برای سلامت دریچه‌های قلب مفید هستند و احتمال ابتلا به بسیاری از بیماری‌های قلبی دیگر را نیز کاهش می‌دهند.