باطری قلب که در اصطلاح پزشکی پیسمیکر یا دستگاه ضربانساز نامیده میشود، وسیلهای کوچک است که به تنظیم ضربان قلب کمک میکند. در نگارش فارسی، شکل «باتری قلب» صحیحتر است؛ اما بسیاری از کاربران آن را با عبارت باطری قلب جستوجو میکنند.
این دستگاه فعالیت الکتریکی قلب را بررسی میکند و زمانی که ضربان از حد تنظیمشده پایینتر برود یا انتقال پیام الکتریکی میان بخشهای قلب دچار اختلال شود، پالسهای الکتریکی کنترلشدهای به قلب میفرستد. بیشتر پیسمیکرهای جدید فقط در زمان نیاز فعال میشوند و در صورت مناسب بودن ضربان، پالس اضافه ایجاد نمیکنند.
دستگاه ضربانساز بیشتر برای درمان کندی ضربان، بیماری گره سینوسی و بعضی انواع بلوک قلبی استفاده میشود. در برخی بیماران مبتلا به نارسایی قلب نیز نوع خاصی از دستگاه با هماهنگ کردن انقباض بطنها به بهبود عملکرد قلب کمک میکند.
پیسمیکر معمولی را نباید با دفیبریلاتور قابل کاشت یا ICD یکسان دانست. ICD میتواند ریتمهای سریع و خطرناک بطنی را تشخیص دهد و در صورت نیاز درمان الکتریکی یا شوک ایجاد کند. بعضی دستگاهها قابلیت پیسمیکر و دفیبریلاتور را بهصورت ترکیبی دارند.
در این مقاله توضیح میدهیم باتری قلب چگونه کار میکند، چه افرادی به آن نیاز دارند، عمر دستگاه چقدر است و بعد از کاشت چه مراقبتهایی لازم خواهد بود. برای آشنایی با اختلالات ریتم میتوانید مقاله آریتمی قلبی را مطالعه کنید.
پاسخ سریع: باطری قلب چیست؟
باتری قلب دستگاه کوچکی است که معمولاً زیر پوست قسمت بالای قفسه سینه قرار میگیرد و با ارسال پالسهای الکتریکی، از کند شدن بیشازحد ضربان یا اختلال در هماهنگی ضربان جلوگیری میکند.
دستگاه ضربانساز قلب از چه قسمتهایی تشکیل شده است؟
پیسمیکرهای سنتی از یک مولد پالس و یک یا چند سیم یا لید تشکیل میشوند. دستگاههای بدون سیم نیز وجود دارند که تمام اجزای اصلی آنها در یک محفظه کوچک قرار گرفته و مستقیماً داخل قلب جایگذاری میشوند.
مولد پالس
مولد پالس محفظهای فلزی است که باتری و مدار الکترونیکی دستگاه را در خود جای میدهد. این بخش معمولاً زیر پوست قسمت بالای قفسه سینه و نزدیک استخوان ترقوه قرار میگیرد. مدار دستگاه ریتم قلب را تحلیل میکند و در صورت نیاز فرمان ارسال پالس را میدهد.
لیدها یا سیمهای پیسمیکر
لیدها سیمهای باریکی هستند که از طریق سیاهرگ به قلب هدایت میشوند. در پیسمیکر تکحفرهای، لید معمولاً داخل بطن راست قرار میگیرد. در نوع دوحفرهای، یک لید در دهلیز راست و لید دیگر در بطن راست قرار داده میشود.
وظیفه لیدها فقط انتقال پالس نیست؛ آنها فعالیت الکتریکی قلب را نیز ثبت میکنند و اطلاعات لازم را به مولد دستگاه میفرستند.
حسگرهای دستگاه
بعضی پیسمیکرها دارای حسگرهایی هستند که تغییر فعالیت بدنی یا نیاز بدن به ضربان بیشتر را تشخیص میدهند و سرعت ضربان را متناسب با شرایط تنظیم میکنند.
لزوم استفاده از باتری قلب
گره سینوسی دهلیزی قسمتی از قلب است که شامل مجموعهای از سلولها بوده و در بالای دهلیز راست قرار گرفته است. این قسمت محلی است که ضربانهای طبیعی قلب را ایجاد مینماید.
تکانههای الکتریکی که در گره سینوسی دهلیزی قلب ایجاد میشود منجر به ایجاد ضربان قلب با ریتمی ثابت و یا نرمال میشود، ضربان قلب برای افراد سالم در حالت استراحت بین 60 تا 100 ضربه میباشد.
بیماریهای قلبی، تغییر رژیم غذایی و هورمونها و یا عدم تعادل الکترولیتها از عواملی هستند که میتواند منجر به اختلال در ریتم طبیعی قلب شوند. در مواردی که اختلال در ریتم قلبی به حدی شدید است که احتمال به خطر افتادن جان بیمار وجود دارد با استفاده از باتری قلبی میتوان ریتم طبیعی قلب را برقرار ساخت.
در مواردی که تعداد ضربان قلب بسیار پایینتر از حد نرمال میباشد باتری قلبی با ایجاد تکانشهای الکتریکی میتواند ضربان قلب را به حالت طبیعی باز گرداند، اگر تعداد ضربان قلب بسیار سریعتر از حد طبیعی باشد ممکن است منجر به نارسایی قلبی و یا حمله ی قلبی شود، در این موارد نیز باتری قلبی میتواند ریتم قلب را به حالت طبیعی بازگرداند.
تفاوت پیسمیکر، ICD و CRT
| دستگاه | کاربرد اصلی | روش عملکرد |
|---|---|---|
| پیسمیکر معمولی | کندی ضربان و اختلال انتقال پیام قلب | ارسال پالس برای حفظ حداقل ضربان مناسب |
| ICD | ریتمهای سریع و خطرناک بطنی | درمان الکتریکی یا شوک در صورت آریتمی خطرناک |
| CRT | برخی بیماران مبتلا به نارسایی قلب و ناهماهنگی بطنها | هماهنگ کردن انقباض بطنهای قلب |
| پیسمیکر بدون لید | بیماران منتخب نیازمند تحریک یک حفره یا دستگاه خاص | قرار گرفتن دستگاه کوچک مستقیماً داخل قلب |
چه کسانی به باطری قلب نیاز دارند؟
پایین بودن عدد ضربان بهتنهایی به معنای نیاز قطعی به پیسمیکر نیست. بعضی ورزشکاران در حالت استراحت ضربان پایینی دارند، اما علامتی تجربه نمیکنند. تصمیمگیری براساس نوع اختلال ریتم، وجود علائم، نتیجه نوار قلب و بیماریهای همراه انجام میشود.
پزشک ممکن است کاشت پیسمیکر را در موارد زیر بررسی کند:
- کندی علامتدار ضربان قلب یا برادیکاردی
- اختلال عملکرد گره سینوسی
- بلوک دهلیزی بطنی با درجات بالا
- وقفههای طولانی ضربان و غش مرتبط با آریتمی
- کندی ضربان ناشی از دارو، در شرایطی که ادامه دارو ضروری باشد
- بعضی اختلالات مادرزادی هدایت الکتریکی قلب
- برخی بیماران مبتلا به نارسایی قلب و ناهماهنگی انقباض بطنها
- نیاز به حمایت ضربان پس از بعضی اقدامات درمانی قلب
علائمی مانند خستگی غیرعادی، سرگیجه، غش، تنگی نفس، کاهش تحمل فعالیت و گیجی ممکن است با کندی ضربان همراه باشند؛ اما این علائم دلایل دیگری نیز دارند.
برای بررسی علت اختلال ضربان، مطالعه صفحه نوار قلب و راهنمای دلایل تپش قلب میتواند مفید باشد.
آمادگی قبل از عمل کاشت باتری قلب
پیش از عمل، متخصص قلب نوع اختلال ریتم، وضعیت عمومی بیمار و مناسبترین نوع دستگاه را بررسی میکند. آزمایشها برای همه بیماران یکسان نیستند.
- فهرست تمام داروها و مکملها را در اختیار پزشک قرار دهید.
- داروهای ضدانعقاد، آسپرین و داروهای قلبی را خودسرانه قطع نکنید.
- سابقه حساسیت دارویی یا حساسیت به مواد حاجب را اعلام کنید.
- نتیجه نوار قلب، هولتر، اکو و آزمایشهای قبلی را همراه داشته باشید.
- سابقه عفونت، تب، بیماری کلیوی، دیابت یا اختلال خونریزی را اطلاع دهید.
- دستور ناشتایی مرکز درمانی را دقیق رعایت کنید.
- برای بازگشت از بیمارستان و روزهای نخست، همراه داشته باشید.
ممکن است پزشک برای بررسی ساختار و قدرت پمپاژ قلب، اکوکاردیوگرافی درخواست کند.
عمل گذاشتن باطری قلب چگونه انجام میشود؟
کاشت پیسمیکر معمولاً در بیمارستان و توسط متخصص قلب دارای تجربه در زمینه دستگاههای قلبی انجام میشود. در بیشتر موارد از بیحسی موضعی همراه با داروی آرامبخش استفاده میشود، اما روش بیهوشی به وضعیت بیمار و نوع عمل بستگی دارد.
برای پیسمیکر سنتی، برش کوچکی در قسمت بالای قفسه سینه ایجاد میشود. پزشک لیدها را از طریق یک سیاهرگ و با هدایت تصویربرداری وارد قلب میکند و آنها را در محل مناسب قرار میدهد. سپس مولد پالس زیر پوست قرار گرفته و به لیدها متصل میشود.
پس از آزمایش عملکرد دستگاه، برش بسته میشود. عمل پیسمیکر استاندارد اغلب حدود یک ساعت طول میکشد، اما نوع دستگاه، تعداد لیدها و شرایط بیمار میتواند زمان عمل را تغییر دهد.
در پیسمیکر بدون لید، دستگاه از طریق کاتتری که معمولاً از سیاهرگ کشاله ران عبور داده میشود، مستقیماً داخل قلب قرار میگیرد و برشی در قفسه سینه ایجاد نمیشود. این روش برای همه بیماران مناسب نیست.
برخی بیماران همان روز یا روز بعد مرخص میشوند و بعضی دیگر به بستری طولانیتری نیاز دارند. تصمیم ترخیص براساس وضعیت ضربان، محل زخم، نتیجه بررسی دستگاه و بیماریهای همراه گرفته میشود.
مراقبت بعد از گذاشتن باطری قلب
درد و حساسیت خفیف اطراف محل دستگاه در روزهای ابتدایی طبیعی است. داروی مسکن را فقط مطابق نسخه یا توصیه تیم درمان مصرف کنید و از مصرف خودسرانه آسپرین یا داروهای ضدالتهاب پرهیز کنید.
مهمترین مراقبتهای بعد از عمل عبارتاند از:
- زخم را تمیز و خشک نگه دارید و دستور پانسمان را رعایت کنید.
- داروهای تجویزشده را در زمان مشخص مصرف کنید.
- تا زمان اعلام پزشک از بلند کردن اجسام سنگین خودداری کنید.
- بازوی سمت دستگاه را در هفتههای نخست بیشازحد بالا نبرید.
- از فشار مستقیم، ضربه یا ماساژ محل دستگاه خودداری کنید.
- پیادهروی و فعالیت سبک را مطابق توصیه پزشک بهتدریج آغاز کنید.
- کارت مشخصات پیسمیکر را همیشه همراه داشته باشید.
- زمان مراجعه برای بررسی دستگاه و زخم را جدی بگیرید.
زمان رانندگی، ورزش، حمام کردن و بازگشت به کار باید براساس نوع عمل، وضعیت زخم و قوانین پزشکی مربوط به هر بیمار مشخص شود.
افرادی که در کنار اختلال ضربان دچار ضعف پمپاژ قلب هستند، میتوانند برای اطلاعات بیشتر مقاله نارسایی قلبی را مطالعه کنند.
خطرات کاشت باطری قلب
جراحی کاشت باتری قلبی در کلینیک قلب تهران یک جراحی ساده میباشد اما مانند تمام جراحیها ممکن است با عوارض جانبی و خطراتی همراه باشد، برخی از این خطرات عبارتند از:
- عفونت
- خونریزی
- واکنشهای آلرژیک نسبت به داروهای بیهوشی
میزان عوارض پس از جراحی با توجه به سن و وضعیت سلامت بیمار ممکن است متفاوت باشد.
زندگی با باتری قلب؛ موبایل، MRI و وسایل برقی
عمر باطری قلب چقدر است؟
طول عمر پیسمیکر عدد ثابتی نیست و به مدل دستگاه، تعداد لیدها، میزان وابستگی بیمار به پیسمیکر، قدرت پالسها و دفعات فعالیت دستگاه بستگی دارد. در منابع مختلف، عمر معمول دستگاهها از حدود ۶ تا ۱۵ سال گزارش میشود.
باتری دستگاه مانند باتری تلفن همراه بهطور ناگهانی تمام نمیشود. در جلسات کنترل، میزان انرژی باقیمانده اندازهگیری میشود و دستگاه معمولاً مدتها قبل از پایان عمر باتری هشدار فنی قابل تشخیص ایجاد میکند.
هنگام پایان عمر باتری، معمولاً کل مولد پالس تعویض میشود. اگر لیدهای قبلی سالم و دارای عملکرد مناسب باشند، ممکن است در جای خود باقی بمانند. تعویض مولد اغلب از عمل اولیه سادهتر است؛ اما همچنان یک اقدام پزشکی است و باید در مرکز مجهز انجام شود.
زمان تعویض باطری قلبی
به طور کلی 5 الی 10 سال پس از کاشت باطری قلبی، به دلیل اتمام شارژی باتری باید دستگاه قدیمی خارج و با دستگاه جدید تعویض شود، در برخی موارد لازم است پیش از اتمام باتری اقدام به تعویض باتری نمود.
برخی از شرایطی که احتیاج به تعویض دستگاه میباشد عبارتند از:
- اختلال در عملکرد قسمت تولید پالس
- عفونت در محل کاشت دستگاه که به استفاده از آنتی بیوتیکهای معمولی برطرف نمیشود.
چه عواملی عمر دستگاه را کاهش میدهند؟
- وابستگی زیاد بیمار به تحریک دستگاه
- نیاز به قدرت پالس بالاتر
- استفاده از چند لید یا قابلیتهای بیشتر
- مشکل در عملکرد لیدها
- برنامهریزی و تنظیمات دستگاه
- نوع و نسل پیسمیکر
بررسی دورهای دستگاه معمولاً هر شش ماه تا یک سال یا طبق برنامه اختصاصی پزشک انجام میشود. با نزدیک شدن به زمان تعویض، فاصله بررسیها ممکن است کمتر شود.
عوارض احتمالی عمل باتری قلب
کاشت پیسمیکر یک عمل رایج است، اما مانند هر اقدام پزشکی ممکن است با عارضه همراه شود. احتمال عوارض به سن، بیماریهای زمینهای، نوع دستگاه و شرایط عمل بستگی دارد.
- خونریزی یا تجمع خون در محل دستگاه
- عفونت زخم یا محفظه پیسمیکر
- جابجایی یا اختلال عملکرد لید
- آسیب عروق یا ایجاد لخته
- ورود هوا به فضای اطراف ریه
- واکنش به دارو یا مواد مورد استفاده
- اختلال در تنظیم یا عملکرد دستگاه
- نیاز به اصلاح یا تعویض بخشی از سیستم
قرمزی رو به افزایش، تورم، ترشح، تب، باز شدن زخم یا نمایان شدن دستگاه نیازمند تماس سریع با مرکز درمانی است.
چه علائمی بعد از کاشت پیسمیکر خطرناک هستند؟
در صورت مشاهده علائم زیر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
- تب، لرز، قرمزی یا ترشح محل زخم
- تنگی نفس جدید یا رو به افزایش
- درد یا فشار قفسه سینه
- غش، سرگیجه شدید یا بازگشت علائم قبلی
- تورم بازو در سمت دستگاه
- تپش قلب شدید یا ضربان بسیار کند
- سکسکه مداوم و غیرعادی
- تغییر شکل، جابهجایی یا بیرونزدگی دستگاه
درد شدید قفسه سینه، تنگی نفس شدید، کاهش هوشیاری یا غش طولانی نیازمند مراجعه فوری به اورژانس است.
سؤالات متداول
باطری قلب چگونه کار میکند؟
عمر باتری قلب چند سال است؟
وقتی باتری پیسمیکر تمام شود چه اتفاقی میافتد؟
آیا هنگام تعویض باتری، سیمهای قلب هم تعویض میشوند؟
آیا فرد دارای باتری قلب میتواند با موبایل کار کند؟
آیا با پیسمیکر میتوان MRI انجام داد؟
آیا فرد دارای باتری قلب میتواند ورزش کند؟
آیا باتری قلب باعث طول عمر بیشتر میشود؟
برای بررسی ضربان قلب یا پیسمیکر نیاز به نوبت دارید؟
برای تصمیمگیری درباره کاشت یا بررسی دستگاه، سوابق پزشکی، نوار قلب، اکو و کارت پیسمیکر قبلی خود را همراه داشته باشید.
کلام آخر
باطری قلب یا دستگاه ضربان ساز قلب وسیله کوچکی است که ژنراتور آن در خارج از بدن و یا در زیر پوست قفسه سینه کار گذاشته می شود و کمک می کند تا ضربان قلب طبیعی شود. کاشت باتری قلب از طریق عمل جراحی و بوسیله فوق تخصص قلب انجام می شود. این عمل جراحی مراقبت هایی دارد که در این مقاله به آن اشاره شده است.