سردرد مزمن؛ درد خاموشی که باید جدی گرفته شود

وقتی فردی برای اولین‌بار سردردی طولانی را تجربه می‌کند، معمولاً تصور می‌کند این درد گذراست و با یک استراحت یا یک قرص ساده تمام می‌شود. اما کسانی که ماه‌ها یا حتی سال‌ها با سردردهای مکرر زندگی کرده‌اند، خوب می‌دانند این درد چگونه می‌تواند تمرکز، خواب، انرژی و عملکرد روزانه را مختل کند. بسیاری از مراجعان در کلینیک آرام تجربه‌ای مشترک دارند: مدتی طولانی درد را تحمل کرده‌اند، آن را جدی نگرفته‌اند و ناگهان متوجه شده‌اند که سردرد تبدیل به یک همراه دائمی شده است.

بسیاری از افراد حتی نمی‌دانند سردردشان در دسته مزمن قرار می‌گیرد. برخی آن را به گردن نسبت می‌دهند، برخی به کم‌خوابی و بعضی نیز فکر می‌کنند مشکل از چشم است. گاهی هم مشکل دقیقاً ترکیبی از همه این‌هاست. سردرد مزمن معمولاً یک «علامت اصلی» ندارد و همین باعث می‌شود ماه‌ها از دید بیمار پنهان بماند.

سردرد مزمن دقیقاً چیست و چگونه شکل می‌گیرد؟

سردرد مزمن زمانی اتفاق می‌افتد که چرخه درد در مغز فعال بماند و خاموش نشود. در سردردهای معمولی، پیام درد از یک نقطه ایجاد و پس از درمان یا استراحت پایان می‌یابد. اما در سردرد مزمن، مسیرهای عصبی بیش‌ازحد حساس شده و هر محرک کوچک می‌تواند سیستم درد را روشن نگه دارد.

مطالعات جدید نشان می‌دهد در افرادی که سردردهای طولانی دارند، فعالیت غیرطبیعی در ناحیه تری‌ادمینال دیده می‌شود؛ بخشی از سیستم عصبی که پیام درد صورت و سر را منتقل می‌کند. علاوه بر این، در MRI برخی بیماران اختلالات خفیف زجاجیه مغز یا التهاب میکروسکوپی دیده می‌شود، هرچند همیشه واضح نیست.

یکی از نکات مهم این است که سردرد مزمن همیشه شدت بالا ندارد. بسیاری از بیماران عنوان می‌کنند که دردشان مدام وجود دارد اما نوسان دارد؛ یک روز قابل‌تحمل، روز بعد آزاردهنده، و گاهی غیرقابل‌تحمل.

انواع سردردهای مزمن؛ چرا هر سردرد شبیه دیگری نیست؟

هر سردردی مزمن نمی‌شود؛ تنها برخی از انواع سردرد قابلیت تبدیل به شکل طولانی‌مدت را دارند. شناخت نوع سردرد، مهم‌ترین بخش فرآیند تشخیص است. در پزشکی، چهار گروه اصلی بیش از سایرین دیده می‌شود:

۱) Tension-type Headache (سردرد تنشی)

یکی از شایع‌ترین انواع سردرد جهان. حدود ۳۰ درصد از بزرگسالان آن را تجربه کرده‌اند.
ویژگی‌ها:

• درد دوطرفه
• احساس فشار یا بستن کش دور سر
• ارتباط مستقیم با استرس و انقباض عضلات

بسیاری از کسانی که می‌پرسند «چرا سردردم خوب نمی‌شود» درگیر همین نوع هستند. استفاده بیش‌ازحد از عضلات گردن و شانه، نشستن طولانی‌مدت، کار با لپ‌تاپ و استرس، این نوع سردرد را تشدید می‌کند.

۲) Chronic Migraine (میگرن مزمن)

اگر میگرن بیش از ۱۵ روز در ماه ادامه یابد، وارد مرحله مزمن می‌شود.
آمار جهانی می‌گوید حدود ۲ درصد جمعیت دنیا دچار آن هستند اما مزاحمت این نوع سردرد چند برابر معمولی است.

ویژگی‌ها:

• درد ضربان‌دار
• یک‌طرفه بودن
• حساسیت به نور و صدا
• حالت تهوع
• حملات شدید که در میان روزهای نسبتاً بهتر پخش شده‌اند

میگرن مزمن گاهی با استرس، گاهی با نوسان هورمونی و گاهی با مشکلات گردنی تحریک می‌شود.

۳) Cervicogenic Headache (سردرد گردنی)

وقتی منبع سردرد از مشکلات مهره‌های گردنی، عضلات پشت سر یا عصب اکسیپیتال باشد، به آن سردرد گردنی می‌گویند.
ویژگی‌ها:

• شروع درد از پشت سر
• انتشار به سمت پیشانی
• تشدید هنگام خم کردن گردن یا نشستن طولانی

بسیاری از افراد تصور می‌کنند سردرد پشت سر نشانه یک مشکل جدی مغزی است؛ درحالی‌که در بیش از ۷۰ درصد موارد، منشأ آن عضلانی یا مفصلی است.

۴) Medication Overuse Headache

مصرف بی‌رویه قرص‌های سردرد (حتی مسکن‌های ساده) می‌تواند خودش باعث ایجاد سردرد مزمن شود.
این نوع سردرد در کسانی دیده می‌شود که بیش از ۱۰ تا ۱۵ روز در ماه از مسکن استفاده می‌کنند.

سردرد مزمن چه علائمی دارد؟

علائم میان افراد متفاوت است، اما الگوهایی دیده می‌شود که در تشخیص بسیار کمک‌کننده‌اند. در ادامه چند علامت اصلی که اغلب بیماران گزارش می‌کنند آورده شده است:

• درد مداوم یا نیمه‌مداوم بیش از ۱۵ روز در ماه
• تغییر نوع درد در طول روز
• حساسیت به نور، صدا یا بو
• احساس فشار یا سنگینی سر
• تیرکشیدن یک‌طرفه سر
• بدتر شدن درد با استرس
• تیرکشیدن درد به چشم‌ها یا پشت سر
• خستگی، بی‌خوابی و کاهش تمرکز

در مرحله شرح علائم، مهم است که فرد سابقه سردردهای قبلی، مدت درد، نوع درد و محرک‌ها را دقیق توصیف کند. این بخش اصلی تشخیص است و بدون این اطلاعات، درست‌ترین روش درمان سردردهای مکرر مشخص نمی‌شود.

در همین بخش می‌توان دومین کلمه کلیدی را برای حفظ ساختار محتوایی به‌طور طبیعی استفاده کرد؛ علائم سردرد مزمن می‌تواند گاهی آن‌قدر مبهم باشد که گاهی به بیماری‌های دیگر شباهت پیدا کند و این باعث دیر تشخیص داده شدن می‌شود.

علت‌های پنهان سردرد؛ مواردی که کمتر به آن‌ها توجه می‌شود

بسیاری از بیماران فقط دنبال یک علت می‌گردند؛ مثلاً «مشکل سینوزیت»، «کمبود خواب»، «مشکل چشمی» یا «فشار خون». اما در واقعیت، به‌ندرت فقط یک عامل وجود دارد. در سردرد مزمن معمولاً چند عامل در کنار هم هستند.

برخی از مهم‌ترین علت‌ها عبارتند از:

۱) کمبود خواب

تنها ۶ شب بی‌خوابی متوالی می‌تواند حساسیت مسیرهای درد مغز را تا ۴۰ درصد افزایش دهد.
این یعنی سردردهای شدید با کوچک‌ترین محرک فعال می‌شوند.

۲) استرس و اضطراب

در سال ۲۰۲۲ مشخص شد ارتباط مستقیمی بین اضطراب و فعال شدن هسته‌های درد مغز وجود دارد. سردرد تنشی و میگرن به‌شدت با اضطراب مرتبط هستند.

۳) گردن و عضلات شانه

آمار نشان می‌دهد ۷ از هر ۱۰ بیمار سردرد مزمن، در عضلات گردن درد یا اسپاسم دارند.
اصطلاح Occipital Neuralgia یا درد عصب پشت سر در این گروه دیده می‌شود.

۴) مشکلات چشمی

حتی آستیگمات خفیف یا ضعف عضلات چشم می‌تواند سردرد جلوی سر ایجاد کند. افرادی که پشت کامپیوتر کار می‌کنند، این مشکل را زیاد تجربه می‌کنند.

۵) کم‌آبی و افت قند خون

در یک بررسی ساده روی دانشجویان، مشخص شد کم‌آبی خفیف، احتمال سردرد را ۵ برابر افزایش می‌دهد.

۶) فشار خون

فشار خون بالا معمولاً سردرد نمی‌دهد، اما فشار خون بسیار بالا یا نوسانی می‌تواند با سردردهای شدید و طولانی همراه باشد.

چه زمانی سردرد مزمن خطرناک است؟

همه سردردهای طولانی خطرناک نیستند. اما برخی علائم هشدار به معنای نیاز فوری به ارزیابی پزشکی‌اند:

• شروع ناگهانی سردرد بسیار شدید
• سردرد همراه با تب، تهوع شدید یا سفتی گردن
• سردرد همراه با اختلال بینایی
• ضعف دست یا پا
• بی‌حسی نیمه صورت
• اختلال گفتار
• سردرد پس از ضربه شدید
• سردردی که هر روز بدتر می‌شود

برخی از این علائم می‌توانند نشانه خونریزی، التهاب مغز یا مشکلات دیگر باشند و نیاز به بررسی فوری دارند

چگونه سردرد مزمن تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص این نوع سردرد فقط با توضیح درد انجام نمی‌شود؛ پزشک معمولاً چند مرحله را دنبال می‌کند تا علت واقعی مشخص شود. در معاینه نورولوژیک، بررسی قدرت عضلات، رفلکس‌ها، حرکات چشم و تست‌های تعادلی انجام می‌شود. این موارد به پزشک نشان می‌دهد که آیا مشکل عصبی، عضلانی یا ساختاری وجود دارد.

پس از معاینه، نوبت آزمایش‌ها و تصویربرداری است. برخلاف تصور بسیاری از بیماران، نوار مغز (EEG) معمولاً برای تشخیص سردرد لازم نیست و بیشتر در مواردی که احتمال تشنج مطرح باشد، درخواست می‌شود. اما MRI Brain در مواردی که سردرد ناگهانی شروع شده، روند بدترشونده دارد یا علائم عصبی همراه دیده می‌شود، بسیار کمک‌کننده است.

گاهی سردرد ریشه یک اختلال دیگر است و بدون بررسی دقیق، درمان انتخابی درست مشخص نمی‌شود. در این مرحله می‌توان از سومین کلیدواژه استفاده کرد؛ تشخیص سردرد مزمن زمانی صحیح است که تمامی علائم، سوابق بیماری و محرک‌ها به دقت بررسی شوند و بر اساس آن مسیر درمان انتخاب شود.

درمان‌ های نوین مغز و اعصاب؛ از rTMS تا نوروفیدبک و tDCS

در سال‌های اخیر، درمان سردرد مزمن فقط به دارو و استراحت محدود نیست. پیشرفت‌های نورولوژی این امکان را فراهم کرده که بدون جراحی و بدون بیهوشی، مستقیماً روی مدارهای عصبی مرتبط با سردرد اثر بگذاریم. سه روش مهم در این حوزه عبارت‌اند از: rTMS، نوروفیدبک و tDCS که در کلینیک‌های تخصصی مغز و اعصاب برای بیمارانی که سردردهای طولانی و مقاوم به درمان دارند، استفاده می‌شوند.

۱) rTMS؛ تحریک مغناطیسی مکرر مغز

درمان سردرد های میگرنی با rTMS  یکی از روش‌های مدرن و غیرتهاجمی است که با استفاده از میدان‌های مغناطیسی کنترل‌شده، نواحی خاصی از قشر مغز را تحریک یا تنظیم می‌کند.
در این روش، دستگاه rTMS روی ناحیه مشخصی از سر قرار می‌گیرد و پالس‌های مغناطیسی کوتاه و ریتمیک به مغز ارسال می‌کند. این پالس‌ها مسیرهای درد و سیستم‌های تنظیم‌کننده درد را متعادل می‌کنند و به‌مرور:

• تعداد حملات میگرن را کم می‌کنند
• شدت درد را کاهش می‌دهند
• نیاز به مصرف مسکن را پایین می‌آورند

rTMS مخصوصاً برای افرادی مفید است که یا به داروها پاسخ کافی نمی‌دهند، یا از عوارض دارویی خسته شده‌اند، یا به‌دنبال روش‌های درمانی غیر دارویی برای میگرن مزمن هستند.

معرفی بهترین مرکز آر تی ام اس rTMS در تهران

۲) نوروفیدبک؛ آموزش مغز برای تنظیم خودکار

نوروفیدبک نوعی «تمرین عصبی» است که در آن مغز یاد می‌گیرد الگوهای فعالیت خود را اصلاح کند. در این روش، با قرار دادن سنسورها روی سر، امواج مغزی ثبت می‌شود و فرد به‌صورت هم‌زمان بازخورد بصری یا صوتی دریافت می‌کند (مثلاً با دیدن یک نمودار یا انیمیشن).
هدف این است که مغز به‌تدریج یاد بگیرد:

• سطح تنش و برانگیختگی خود را کاهش دهد
• نوسانات غیرطبیعی امواج مرتبط با درد و اضطراب را تنظیم کند
• واکنش‌های بیش‌ازحد به استرس و محرک‌های محیطی را کم کند

در بیمارانی که سردرد آن‌ها به استرس، اضطراب، بی‌خوابی و تنش‌های عضلانی گره خورده، نوروفیدبک می‌تواند به‌صورت تدریجی الگوی کلی عملکرد مغز را آرام‌تر و پایدارتر کند.

بهترین مرکز نوروفیدبک در تهران

۳) tDCS؛ تحریک الکتریکی مستقیم ضعیف

tDCS (تحریک الکتریکی مستقیم فراجمجمه‌ای) روشی است که در آن جریان بسیار ضعیف الکتریکی (در حد میلی‌آمپر) از طریق الکترودهایی که روی پوست سر قرار می‌گیرد، به نواحی مشخصی از مغز اعمال می‌شود. این جریان، شلیک نورون‌ها را کمی آسان‌تر یا سخت‌تر می‌کند و به تنظیم مدارهای مرتبط با درد، خلق‌وخو و توجه کمک می‌کند.

در سردردهای مزمن، tDCS می‌تواند:

• آستانه درد را در مغز بالا ببرد
• حساسیت بیش‌ازحد مسیرهای درد را کاهش دهد
• در کنار دارودرمانی و اصلاح سبک زندگی، اثر درمان را پایدارتر کند

این روش نیز غیرتهاجمی است، نیاز به بیهوشی ندارد و معمولاً به‌صورت جلسات کوتاه و متعدد انجام می‌شود.

بهترین مرکز تی دی سی اس در تهران

چرا این روش‌ها برای سردرد مزمن مهم‌اند؟

نکته مهم این است که در سردرد مزمن، مشکل فقط یک نقطه دردناک نیست؛ بلکه «سیستم درد» در مغز بیش‌فعال و حساس شده است. روش‌هایی مثل درمان سردردهای میگرنی با rTMS، نوروفیدبک و tDCS دقیقاً روی همین سیستم کار می‌کنند؛ یعنی به‌جای خاموش کردن موقت علامت با مسکن، سعی می‌کنند سطح تنظیم و تعادل عصبی را اصلاح کنند.

آیا سردرد مزمن با استرس ارتباط دارد؟

در بیش از ۶۵ درصد بیماران، استرس نقش مستقیم در تشدید سردرد دارد. در واقع، استرس نه‌تنها عضلات گردن و سر را منقبض می‌کند، بلکه مسیرهای عصبی مسئول درد را نیز فعال می‌کند. سردرد مرتبط با اضطراب، معمولاً با فشار در شقیقه‌ها، تیرکشیدن خفیف و کاهش تمرکز همراه است. این نوع درد ممکن است روزها ادامه یابد و بدون مدیریت اضطراب، درمان کامل نمی‌شود.

چه زمانی باید به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کرد؟

اگر سردرد شرایط زیر را داشته باشد، مراجعه به متخصص ضروری است:

• درد بیش از ۱۵ روز در ماه
• سردرد جدید با الگوی متفاوت
• سردرد همراه با ضعف، تاری دید یا بی‌حسی
• سردردی که هر روز شدیدتر می‌شود
• سردرد پس از ضربه
• سردرد مقاوم به دارو

متخصص مغز و اعصاب با معاینه نورولوژیک، ارزیابی دقیق علت‌ها، بررسی مسیرهای عصبی، احتمال بیماری‌های زمینه‌ای و انتخاب درمان هدفمند، مسیر بهبودی را دقیق‌تر مشخص می‌کند.

نتیجه‌گیری

سردردی که قرار بوده چند ساعت طول بکشد اما بارها و بارها تکرار می‌شود، نباید نادیده گرفته شود. بسیاری از سردردهایی که مزمن می‌شوند، در ابتدا قابل‌کنترل بوده‌اند، اما به‌دلیل استرس، بی‌خوابی، مشکلات گردن یا مصرف زیاد مسکن، طولانی شده‌اند. درمان این نوع سردرد نیاز به صبر، بررسی دقیق و انتخاب روش مناسب دارد. تجربه بسیاری از بیماران در کلینیک آرام نشان می‌دهد که با ترکیب روش‌های اصلاح سبک زندگی، درمان‌های عصبی و در صورت نیاز روش‌های پیشرفته، میزان درد به‌طور محسوسی کاهش می‌یابد و کیفیت زندگی بهتر می‌شود.