کما یا اغما حالتی از بیهوشی عمیق است که در آن فرد زنده است، اما نسبت به محیط اطراف آگاهی ندارد و با صدا زدن، لمس کردن یا تحریک معمولی بیدار نمی شود. این وضعیت با خواب طبیعی فرق دارد؛ چون در خواب فرد قابل بیدار شدن است، اما در کما مغز به دلیل آسیب، اختلال متابولیک، کمبود اکسیژن، خونریزی، عفونت، مسمومیت یا علت های دیگر توان پاسخ آگاهانه را از دست می دهد.
کما یک وضعیت اورژانسی است و باید علت آن سریع مشخص شود. بعضی علت های کما مثل افت قند خون، مسمومیت دارویی، اختلالات الکترولیتی یا برخی عفونت ها در صورت تشخیص سریع قابل درمان هستند؛ اما تأخیر در رسیدگی می تواند باعث آسیب دائمی مغز، ورود به وضعیت های کاهش هوشیاری طولانی یا حتی مرگ شود.
کما چیست؟
کما یا حالت اغما به وضعیتی گفته میشود که فعالیت مغزی به حداقل میرسد و فرد دچار بیهوشی طولانیمدت میشود. در این شرایط، بیمار هیچ واکنشی نسبت به صدا، درد یا محرکهای محیطی نشان نمیدهد و ارتباط او با دنیای اطراف به طور کامل قطع میشود. فردی که به کما میرود برخلاف خواب طبیعی، امکان بیدار شدن ندارد و توانایی حرکت نیز از بین خواهد رفت.
گاهی اوقات، بیماران دچار اختلال تنفسی میشوند و برای ادامه زندگی به دستگاههای کمکی نیاز پیدا میکنند. روند بهبودی در کما متفاوت است؛ برخی افراد پس از چندین هفته از بیهوشی عمیق بیدار میشوند اما در صورت طولانی شدن این وضعیت، احتمال ورود به زندگی نباتی یا تجربه سطح بسیار پایین هوشیاری وجود دارد.
علائم کما
مهم ترین علامت کما، بیهوشی عمیق و ناتوانی در بیدار شدن است. بیمار در این وضعیت معمولا چشم های بسته دارد، به صدا زدن پاسخ نمی دهد، ارتباط کلامی ندارد و واکنش های او محدود به حرکات غیرارادی یا بازتابی است.
علت های کما
کما یک بیماری مستقل نیست، بلکه نتیجه یک اختلال جدی در عملکرد مغز است. برای درمان، ابتدا باید علت اصلی مشخص شود. گاهی علت مستقیما مغزی است، مثل ضربه مغزی یا خونریزی مغزی؛ گاهی هم علت از بدن شروع می شود، مثل افت قند خون، کمبود اکسیژن، عفونت شدید یا مسمومیت.
کسانی که در کما هستند چه می بینند؟
یکی از پرتکرارترین سوالات خانواده ها این است که بیمار در کما چه چیزی می بیند یا آیا صدای اطرافیان را می شنود. پاسخ قطعی برای همه بیماران یکسان نیست. در کما، آگاهی بیمار از محیط به شدت کاهش پیدا می کند و معمولا پاسخ آگاهانه وجود ندارد، اما برخی بیماران بعد از بهبودی، خاطرات پراکنده، صداها، رویاهای مبهم یا احساساتی از دوران بستری را گزارش می کنند.
به همین دلیل توصیه می شود خانواده در زمان ملاقات با آرامش با بیمار صحبت کنند، خود را معرفی کنند و از ایجاد صداهای آزاردهنده یا گفتوگوهای نگران کننده کنار تخت بیمار خودداری کنند. با این حال، نباید تصور کرد که هر بیمار کمایی حتما صداها یا اتفاقات اطراف را درک می کند.
مراحل خروج از کما
خروج از کما همیشه ناگهانی و شبیه بیدار شدن از خواب نیست. بعضی بیماران به تدریج واکنش های کوچک نشان می دهند؛ مثلا چشم ها را باز می کنند، به صدا واکنش نشان می دهند، حرکات هدفمندتری دارند یا دستورات ساده را دنبال می کنند. روند خروج از کما به علت کما، مدت زمان بیهوشی، شدت آسیب مغزی و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
مقیاس کما گلاسکو یا GCS چیست؟
مقیاس کما گلاسکو یکی از ابزارهای مهم برای ارزیابی سطح هوشیاری است. در این مقیاس، پاسخ چشمی، پاسخ کلامی و پاسخ حرکتی بیمار بررسی می شود و مجموع امتیاز بین ۳ تا ۱۵ قرار می گیرد. نمره بالاتر به معنی هوشیاری بهتر و نمره پایین تر نشانه آسیب شدیدتر یا کاهش عمیق تر هوشیاری است.
تفاوت کما، زندگی نباتی و مرگ مغزی
این سه وضعیت با هم یکی نیستند و اشتباه گرفتن آن ها باعث نگرانی یا تصمیم گیری نادرست می شود. در کما، بیمار در بیهوشی عمیق است و ممکن است امکان برگشت وجود داشته باشد. در زندگی نباتی، چشم ها ممکن است باز شوند و چرخه خواب و بیداری دیده شود، اما آگاهی از محیط وجود ندارد. در مرگ مغزی، تمام عملکردهای مغز از جمله ساقه مغز به طور برگشت ناپذیر از بین رفته است.
کما چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص کما فقط با مشاهده بیهوشی انجام نمی شود. پزشک باید علت کاهش هوشیاری را پیدا کند. این کار با بررسی شرح حال، داروها، سابقه بیماری، ضربه، علائم قبل از بیهوشی، معاینه عصبی، اندازه و واکنش مردمک ها، تنفس، فشار خون، قند خون و تست های تکمیلی انجام می شود.
آزمایش خون، بررسی قند و الکترولیت ها، تست سم شناسی، سی تی اسکن یا MRI مغز، نوار مغز یا EEG و در موارد مشکوک به عفونت، بررسی مایع مغزی نخاعی ممکن است درخواست شود.
مطالعه بیشتر: نقشه برداری مغزی
کما چگونه درمان می شود؟
درمان کما به علت آن بستگی دارد. اولین هدف، حفظ جان بیمار و پایدار کردن تنفس، فشار خون، اکسیژن رسانی و گردش خون است. سپس پزشک تلاش می کند علت اصلی کما را پیدا و درمان کند. اگر علت افت قند باشد، قند خون اصلاح می شود؛ اگر مسمومیت دارویی باشد، درمان حمایتی یا پادزهر مناسب استفاده می شود؛ اگر خونریزی یا تورم مغز وجود داشته باشد، ممکن است جراحی یا درمان های کاهش فشار داخل جمجمه لازم شود.
در موارد عفونت، درمان ضد میکروبی شروع می شود. در تشنج های مکرر، داروهای ضد تشنج استفاده می شود. در نارسایی تنفسی، بیمار ممکن است به اکسیژن، لوله گذاری یا دستگاه تنفس مصنوعی نیاز داشته باشد.
بهترین متخصص مغز و اعصاب در تهران
درباره داروی افزایش سطح هوشیاری در کما
یک داروی واحد و عمومی برای بیدار کردن همه بیماران کمایی وجود ندارد. اگر علت کما افت قند، مسمومیت، تشنج، عفونت یا اختلال متابولیک باشد، درمان همان علت می تواند سطح هوشیاری را بهتر کند. مصرف هر دارو باید فقط توسط پزشک و بر اساس علت کما انجام شود.
مراقبت از بیمار در کما
بیمار در کما معمولا به مراقبت دقیق در بیمارستان و به ویژه ICU نیاز دارد. مراقبت شامل کنترل تنفس، اکسیژن، فشار خون، تغذیه، پیشگیری از زخم بستر، جلوگیری از عفونت، مراقبت از راه هوایی، کنترل قند و الکترولیت ها و پایش مداوم وضعیت عصبی است.
مراقبت در منزل فقط در شرایط خاص و بعد از پایدار شدن بیمار، با نظر تیم درمان، تجهیزات مناسب و آموزش خانواده مطرح می شود. انتقال زودهنگام یا بدون امکانات می تواند خطرناک باشد.
عوارض بعد از خروج از کما
خروج از کما پایان درمان نیست. بسیاری از بیماران پس از بازگشت هوشیاری با ضعف عضلات، اختلال حرکت، مشکل بلع، اختلال گفتار، کاهش حافظه، تغییر خلق، اضطراب، افسردگی، تشنج یا مشکلات خواب روبه رو می شوند. شدت این عوارض به علت و مدت کما بستگی دارد.
توانبخشی شامل فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی، توانبخشی شناختی و حمایت روانشناختی می تواند به بازگشت تدریجی عملکرد بیمار کمک کند. خانواده نیز باید برای مراقبت طولانی مدت و پیگیری های پزشکی آماده باشد.
جمع بندی
کما یک وضعیت اورژانسی و نشانه اختلال جدی در عملکرد مغز است. علت آن می تواند ضربه مغزی، خونریزی مغزی، سکته، افت یا افزایش شدید قند خون، کمبود اکسیژن، عفونت، تشنج یا مسمومیت باشد. هرچه علت سریع تر تشخیص داده شود، شانس درمان و کاهش عوارض بیشتر خواهد بود.
درمان کما بر پایه پایدار کردن علائم حیاتی و درمان علت اصلی است. خانواده بیمار باید بدانند خروج از کما همیشه سریع و قطعی نیست و ممکن است بیمار پس از بازگشت هوشیاری به توانبخشی و مراقبت طولانی مدت نیاز داشته باشد.