سکته قلبی یا انفارکتوس حاد چیست و چگونه درمان می‌شود؟

وقتی که که خون‌رسانی به بخشی از عضله قلب مختل شود و سلول‌های قلبی در اثر کمبود اکسیژن، شروع به مردن کنند، سکته قلبی یا انفارکتوس حاد اتفاق می­افتد. این عارضه جدی با علائمی مانند درد شدید قفسه سینه، تنگی نفس، تعریق سرد و اضطراب شدید همراه است و یک اورژانس پزشکی به شمار می‌آید. در صورت عدم اقدام سریع، پیامدهایی چون ایست قلبی ناگهانی، آسیب دائمی به بافت قلب و حتی مرگ اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

سکته قلبی یا انفارکتوس حاد چیست

سکته قلبی یکی از جدی‌ترین شرایط اورژانسی قلبی است که در عرض چند دقیقه جان فرد را تهدید می­کند. این عارضه زمانی رخ می‌دهد که شریان‌های کرونری؛ وظیفه خون‌رسانی و تأمین اکسیژن عضله قلب را بر عهده دارند، دچار انسداد می‌شوند. در نتیجه، بخشی از عضله قلب با کمبود شدید خون و اکسیژن مواجه شده و اگر اقدام فوری انجام نشود، آسیب دائمی و غیرقابل برگشتی به بافت قلب وارد خواهد شد. علت اصلی بروز این وضعیت، بیماری شریان کرونر (CAD) است که به‌دلیل تجمع پلاک‌های چربی و رسوبات در دیواره رگ‌ها ایجاد می‌شود.

علائم سکته قلبی یا انفارکتوس حاد

علائم سکته قلبی به‌صورت هشدارهای اولیه ظاهر می‌شوند اما بسیاری از افراد این نشانه‌ها را نادیده گرفته و همین بی‌توجهی  به وقوع یک حمله قلبی شدید منجر خواهد شد.

درد قفسه سینه: شایع‌ترین علامت سکته قلبی است که به شکل فشار، سنگینی یا سفتی در وسط یا سمت چپ قفسه سینه احساس می‌شود. گاهی این درد با سوزش یا انتشار به سمت شانه، گردن و فک همراه است.

تنگی نفس: به دلیل کاهش خون‌رسانی و فشردگی قفسه سینه، تنفس دشوار می­گردد و فرد حتی در حالت استراحت هم ممکن است احساس کمبود هوا داشته باشد.

درد منتشر به بازو، گردن و شانه‌ها: انسداد عروق قلب باعث ایجاد فشار و درد در بازوها، شانه‌ها، گردن یا حتی پشت می­شود که گاهی به سمت فک و پشت گردن هم انتشار پیدا می­کند.

حالت تهوع و استفراغ:

این علامت به‌خصوص در زنان شایع‌تر است و به‌دلیل تحریک عصبی ناشی از حمله قلبی رخ می‌دهد.

تعریق سرد و ناگهانی: بدن برای جبران فشار وارد شده بر قلب، عرق زیادی تولید می‌کند. این تعریق بدون علت مشخص و همراه با سایر علائم خطر بروز می‌کند.

تپش قلب نامنظم (آریتمی):

ضربان قلب سریع، نامنظم یا همراه با احساس تپش شدید است که نشانه فشار زیاد بر عضله قلب خواهد بود.

علائم گوارشی و دل‌درد: در برخی بیماران، به‌ویژه سالمندان، درد شکمی یا سوزش سر دل، علامت سکته قلبی است و نباید آن را ساده تلقی کرد.

اضطراب و احساس مرگ قریب‌الوقوع: در برخی افراد، حمله قلبی با اضطراب شدید، بی‌قراری یا احساس ترس ناگهانی همراه است.

علت سکته قلبی یا انفارکتوس حاد

شایع‌ترین علت این اتفاق، انسداد عروق کرونر بر اثر تشکیل لخته خون است. لخته به دنبال پاره شدن پلاک‌های آترواسکلروزی ایجاد می‌شود؛ این پلاک‌ها رسوبات چربی هستند که در دیواره عروق تجمع یافته و در شرایطی خاص دچار پارگی می‌شوند. پارگی پلاک، واکنش لخته‌سازی را فعال کرده و مسیر خون‌رسانی را مسدود می‌کند. این انسداد، در صورت شدید بودن، موجب آسیب یا مرگ بافت عضله قلب می‌شود.

پلاک‌هایی که مستعد پارگی هستند حتی در تنگی‌های خفیف عروق نیز موجب حمله قلبی می­شوند و این موضوع توضیح می‌دهد که چرا برخی افراد بدون علائم قبلی یا با نتایج طبیعی در تست ورزش، ناگهان دچار سکته قلبی می‌گردند. عواملی مانند استرس روحی شدید، فعالیت بدنی سنگین بدون آمادگی، عصبانیت، مصرف غذای سنگین و پرچرب، دود سیگار، آلودگی هوا و التهاب‌های بدن، خطر پارگی پلاک را افزایش می­دهند.

علل کمتر رایجی نیز برای سکته قلبی وجود دارد، از جمله اسپاسم شدید عروق کرونر، پارگی ناگهانی دیواره رگ قلب، ورود لخته از حفرات یا دریچه‌های قلب به عروق کرونر (آمبولی)، التهاب عروق و برخی بیماری‌های نادر دیگر. به همین دلیل، حتی افرادی که تنگی شدید عروق ندارند، در صورت وجود رسوبات چربی باید تحت درمان و مراقبت پیشگیرانه باشند.

انواع سکته قلبی یا انفارکتوس حاد

سکته حاد قلبی بر اساس میزان انسداد عروق کرونر و شدت آسیب به عضله قلبّ انواع متعددی دارد:

تشخیص سکته حاد قلبی

اگر فردی علائم مشکوک به سکته قلبی را تجربه کند، باید بدون اتلاف وقت با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرد چون تأخیر اصلا جایز نیست و جان بیمار را تهدید می­کند. در بخش اورژانس، پزشک با گرفتن شرح‌حال دقیق، نوع، شدت و محل درد قفسه سینه، علائم همراه مانند تنگی نفس، تهوع، استفراغ و تعریق را بررسی می‌کند. در ادامه معاینه کامل قلب، ریه و سایر ارگان‌ها همراه با اندازه‌گیری فشار خون، تعداد ضربان قلب و تنفس انجام می‌شود.

ابزار اصلی و سریع برای تشخیص، نوار قلب (ECG) است که روشی ساده، ارزان و بسیار ارزشمند در تعیین وجود حمله قلبی و شدت آن محسوب می‌شود. در صورت آسیب به سلول‌های عضله قلب، محتویات آنها وارد جریان خون شده و با آزمایش خون قابل شناسایی است. مهم‌ترین شاخص‌های آزمایشگاهی، آنزیم‌های تروپونین قلبی و CK-MB هستند که افزایش آنها نشان‌دهنده صدمه به عضله قلب است.

اهمیت درمان به موقع سکته حاد قلبی

در سکته حاد قلبی، یکی از عروق کرونر که وظیفه خون‌رسانی به عضله قلب را دارد، به طور کامل مسدود می‌شود و این انسداد باعث قطع ناگهانی اکسیژن و مواد غذایی به بخشی از قلب می‌گردد. این وضعیت منجر به ایسکمی و آسیب سریع سلول‌های عضله قلب می‌شود. از آنجا که این آسیب می‌تواند در مدت کوتاهی به عوارض حاد و مزمن، و حتی ایست قلبی منجر شود، باز کردن رگ مسدود و برقراری مجدد جریان خون اولین و مهم‌ترین هدف درمانی است.

در این شرایط، هر دقیقه اهمیت حیاتی دارد. سلول‌های قلب برخلاف بسیاری از سلول‌های بدن ذخیره غذایی قابل‌توجهی ندارند و به طور کامل وابسته به خون‌رسانی لحظه‌ای هستند. بنابراین، با انسداد رگ، فرآیند مرگ سلولی تقریباً بلافاصله آغاز می‌شود. در ۲۰ تا ۶۰ دقیقه اول پس از شروع سکته، آسیب هنوز قابل برگشت است و با باز کردن رگ، عملکرد سلول‌ها  به حالت عادی بازمی­گردد. پس از این بازه، آسیب غیرقابل برگشت شروع می‌شود اما حتی تا حدود ۱۲ ساعت بعد نیز باز کردن رگ می‌تواند بخش بیشتری از عضله قلب را حفظ کند. بعد از گذشت ۱۲ ساعت، این اقدام فقط در شرایط خاص انجام می‌شود.

توجه توجه: در درمان سکته حاد قلبی، سرعت در تشخیص و آغاز درمان نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش مرگ‌ومیر، پیشگیری از نارسایی قلبی و محدود کردن آسیب عضلانی دارد.

سه مقطع حیاتی در درمان سکته قلبی

سه بازه زمانی کلیدی وجود دارد که فاصله شروع علائم تا باز شدن رگ مسدود را تعیین می‌کنند و نقش مهمی در نجات جان بیمار دارند.

از آغاز علائم تا اقدام بیمار

بیشترین تأخیر در درمان، در این مرحله رخ می‌دهد. برخی بیماران علائمی مانند درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس شدید، تعریق و تهوع را تجربه می‌کنند اما آن را به مشکلات معده یا عضلانی نسبت می‌دهند. تعدادی نیز به درمان‌های خانگی متوسل می‌شوند یا از ترس بیماری، مراجعه را به تعویق می‌اندازند.

زمان انتقال به اورژانس

مرحله دوم از لحظه تماس با اورژانس تا رسیدن آمبولانس و انتقال به بیمارستان ادامه دارد. تجهیز آمبولانس‌ها به دستگاه نوار قلب و اجرای طرح «۲۴/۷» این امکان را فراهم کرده که تشخیص از محل بیمار انجام شود و انتقال سریع به مراکز مجهز صورت بگیرد.

از ورود به بیمارستان تا باز کردن رگ قلب:

اگر بیمارستان مجهز به آنژیوپلاستی اولیه باشد، بیمار فورا به کت‌لب منتقل می‌شود. در غیر این صورت، داروهای حل‌کننده لخته (فیبرینولیتیک) سریعا تزریق می­گردند تا جریان خون به عضله قلب بازگردد.

عوارض سکته حاد قلبی

در فاز حاد، اگر ناحیه آسیب‌دیده عضله قلب گسترده باشد، بیمار ممکن است دچار نارسایی قلب حاد شود که با علائمی مانند تنگی نفس شدید، افت فشار خون، سرگیجه یا سنکوپ همراه است. در صورت تأخیر در بازگرداندن جریان خون، آسیب به مغز و سایر اندام‌ها می‌تواند کشنده باشد. همچنین، اختلال در هدایت الکتریکی قلب ممکن است رخ دهد و منجر به آریتمی‌های خطرناک مانند فیبریلاسیون بطنی یا حتی ایست قلبی شود. فیبریلاسیون بطنی اگر سریعاً با شوک الکتریکی و احیای قلبی درمان نشود، در ساعات اولیه حمله قلبی به مرگ منجر می‌شود.

از دیگر عوارض حاد، پارگی عضله قلب یا ساختارهای نگهدارنده دریچه میترال است که موجب خونریزی شدید داخلی یا نارسایی حاد دریچه شود؛ هر دو حالت از وضعیت‌های مرگبار قلبی هستند.

در فاز مزمن، آسیب اولیه عضله قلب ممکن است منجر به نارسایی قلب در آینده شود. بخشی از بافت آسیب‌دیده شاید ترمیم شود، اما تغییرات ساختاری موسوم به بازسازی قلب ایجاد می‌شوند که در صورت عدم درمان، خطر بروز آریتمی‌ها، نارسایی دریچه‌ای و ایست قلبی را بالا می‌برند. یک بار تجربه سکته قلبی، احتمال وقوع حملات بعدی را به شکل قابل توجهی افزایش داده و بیمار را در معرض سکته‌های مکرر قرار می‌دهد.

درمان سکته قلبی یا انفارکتوس حاد

اصلی‌ترین روش درمان سکته حاد قلبی، باز کردن سریع رگ مسدود شده و برقراری مجدد جریان خون به عضله قلب است. این انسداد به علت پارگی پلاک‌های آترواسکلروزی و تشکیل لخته خون در عروق کرونر رخ می‌دهد.

در مراحل اولیه، پزشک از داروهای ضد پلاکت مانند آسپیرین (۳ تا ۴ قرص، ترجیحا به صورت جویدنی)، به همراه داروی ضد پلاکت دوم مثل کلوپیدوگرل، پراسوگرل یا تیکاگرولور استفاده می‌کند. به علاوه، داروهای ضد انعقاد مانند هپارین یا انوکساپارین برای جلوگیری از بزرگ‌تر شدن لخته تجویز می‌شوند.

روش‌های اصلی باز کردن رگ مسدود شده:

داروهای فیبرینولیتیک (ترومبولیتیک)

این داروها لخته خون را حل کرده و مسیر جریان خون را باز می‌کنند. بهترین نتیجه در ۳ ساعت اول پس از شروع سکته حاصل می‌شود، نتایج قابل قبول تا ۶ ساعت ادامه دارد و بعد از ۱۲ ساعت اثربخشی قابل توجهی ندارد. نمونه‌ها شامل استرپتوکیناز، آلتپلاز، رتپلاز و تنکتپلاز هستند. مصرف این داروها در بیماران با خطر خونریزی بالا مانند سابقه خونریزی مغزی، جراحی اخیر، یا فشار خون کنترل‌نشده ممنوع است.

آنژیوپلاستی اولیه

استاندارد طلایی درمان سکته حاد قلبی است. طی آن، با آنژیوگرافی محل انسداد مشخص و لخته با بالون یا استنت باز می‌شود. مزایای آن شامل مشاهده مستقیم عروق، رفع کامل لخته، درمان تنگی‌های زمینه‌ای و کاهش خطر خونریزی نسبت به فیبرینولیتیک‌ها است. محدودیت اصلی، در دسترس نبودن فوری تجهیزات کت‌لب است. زمان طلایی از ورود بیمار به سیستم درمان تا باز شدن رگ، حداکثر ۱۲۰ دقیقه است.

مراقبت‌های پس از باز کردن رگ

بیمار باید ۳ تا ۵ روز در بیمارستان بستری بماند. روزهای اول در بخش CCU برای پایش مداوم قلب و پیشگیری از عوارض بستری خواهد بود. در این مدت، آزمایش خون، نوار قلب روزانه، اکوکاردیوگرافی و تست ورزش یا اسکن قلب انجام می‌شود تا خطر تکرار حمله و عوارض احتمالی ارزیابی گردد.

داروهای مورد استفاده بعد از سکته قلبی

آسپیرین، مهم‌ترین داروی ضد پلاکت است که تقریبا همه بیماران سکته قلبی، در صورت عدم وجود خونریزی یا حساسیت، تا پایان عمر مصرف می‌کنند. جالب است بدانید که برای کاهش ریسک تشکیل لخته خون، تا یک سال پس از سکته، همراه با آسپیرین، داروی ضد پلاکت دومی نیز تجویز می‌شود که اصطلاحا «درمان ضد پلاکتی دو دارویی» (DAPT) نامیده می‌شود. این داروها شامل:

• کلوپیدوگرل مثلا پلاویکس، اسویکس، زیلت، روزی یک عدد ۷۵ میلی‌گرمی مصرف می‌شود. در بیماران با استنت، در ماه اول دوز دو بار در روز تجویز می‌گردد.
• پراسوگرل با دوز ۱۰ میلی‌گرم یک بار در روز
• تیکاگرولول با دوز ۹۰ میلی‌گرم دو بار در روز

داروهای کاهش‌دهنده چربی خون

مانند آتورواستاتین و رزواستاتین علاوه بر کاهش کلسترول، موجب پایدار شدن پلاک‌های چربی در عروق و کاهش احتمال پارگی آنها می‌شوند. حتی در بیمارانی که چربی خون آنها نرمال است، مصرف این داروها برای پیشگیری از حملات مجدد توصیه می‌شود.

مهارکننده‌های آنزیم ACE یا ARB  مانند کاپتوپریل، انالاپریل، لیزینوپریل یا لوزارتان با مهار آنژیوتانسین II که عامل مخرب قلب و کلیه است، برای حفظ سلامت طولانی‌مدت قلب مفید هستند.

در بیمارانی که سابقه خونریزی معده دارند یا در معرض خطر خونریزی به دلیل مصرف داروهای ضد انعقاد هستند، برای جلوگیری از خونریزی معده از داروهای ضد اسید مانند پنتوپرازول استفاده می‌شود. این داروها در بیماران مسن، کسانی که داروهای ضد التهابی مصرف می‌کنند یا داروهای رقیق‌کننده خون مانند وارفارین یا NOACها مثل ریواروکسابان می‌خورند، تجویز می‌گردند.