پیوند ریه؛ چه زمانی لازم است و چگونه انجام می‌شود؟

پیوند ریه یک فرآیند جراحی است که در آن ریه فرد بیمار با ریه‌ای سالم تعویض می‌شود. از سال ۱۹۸۸ تاکنون بیش از ۳۶۱۰۰ پیوند شش (اغلب در بیماران ۱۸ تا ۶۴ ساله) در ایالات متحده انجام شده است. این روش معمولا برای افرادی که روش‌های درمانی دیگر را طی کرده‌اند و موفقیت آمیز نبوده، گزینه مناسبی محسوب می‌شود. 

میزان موفقیت این جراحی به امکانات مرکزی که در آن جراحی انجام می‌شود و مهارت جراحان بستگی دارد. در ادامه مطلب از کلینیک آرام این روش درمانی را بیشتر مورد بررسی قرار می‌دهیم، پس با ما همراه باشید.

پیوند ریه چیست؟

عمل پیوند ریه نوعی از جراحی است که در آن جایگزینی ریه بیماری که دچار مشکل نارسایی ریوی است، با یک ریه سالم انجام می‌شود. این ریه سالم معمولا از فردی که پس از فوت اهدا کننده شده است، تامین می‌شود.

نوع پیوند شش متناسب با شرایط پزشکی فرد ممکن است شامل جایگزینی یکی از ریه‌ها یا هر دوی آن‌ها باشد. در برخی موارد، ریه‌ها همراه با قلب اهدا کننده پیوند می‌شوند. این تصمیم بر اساس نیازهای هر بیمار و تشخیص ماهرترین متخصصان از جمله بهترین متخصص ریه در تهران انجام می‌شود.

پس از تائید متخصص ریه، پیوند برای بیمار در زمان مشخصی که آمادگی‌های از پیش تعیین شده را داشته باشد، توسط تیم پزشکی انجام می‌شود. لازم به ذکر است اگر انتخاب صحیح بهترین متخصص ریه به درستی صورت نگیرد و عمل توسط جراح نابلد انجام شود، امکان پس زدن پیوند و عفونت برای بیمار احتمال می‌رود. همین امر به لزوم جراحی توسط بهترین جراح تاکید دارد.

مطالعه بیشتر: عفونت ریه

پیوند ریه چه زمانی انجام می شود؟

پیوند ریه زمانی نیاز است که عملکرد ریه‌ ها به شدت مختل شده باشد و دیگر درمان‌های موجود نتوانند به بهبود وضعیت بیمار کمک کنند. شرایطی مانند بیماری‌های پیشرفته ریوی، از جمله بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)، فیبروز ریوی، و بیماری‌های قلبی-ریوی می‌توانند باعث ناتوانی در تنفس طبیعی شوند.

در این موارد، اگر بیمار به اکسیژن‌ درمانی وابسته باشد و نتواند به فعالیت‌های روزمره‌اش ادامه دهد، پزشکان ممکن است پیوند ریه را به عنوان گزینه‌ای نجات‌بخش در نظر بگیرند. تشخیص نیاز به پیوند ریه معمولاً پس از ارزیابی جامع شامل آزمایش‌های عملکرد ریه، تصویر برداری و مشاوره‌های پزشکی انجام می‌شود.

علاوه بر این، سلامت عمومی بیمار و توانایی او برای تحمل عمل جراحی و مراحل بعد از آن نیز در تصمیم‌گیری تأثیرگذار است. در نهایت، پیوند ریه می‌تواند به بیماران این امکان را بدهد که زندگی فعال‌تری داشته باشند و کیفیت زندگی خود را بهبود بخشند.

مراحل جراحی پیوند ریه

پس از پیدا شدن ریه مناسب، مراحل جراحی “پیوند ریه” به شرح زیر است:

در مرحله اول پیوند ریه پس از بیهوشی بیمار، تیم جراحی لوله‌ای را در نای بیمار قرار می‌دهند تا به تنفس او حین جراحی کمک کنند. گاهی یک لوله دیگر در بینی بیمار قرار می‌گیرد تا بتواند محتویات معده را تخلیه کند. پس از آن دستگاهی روی قلب و ریه‌ها قرار می‌گیرد تا خون را پمپاژ کرده و در طول عمل جراحی برای بدن بیمار کار اکسیژن رسانی ‌را انجام دهد.

در مرحله بعدی یک برش بزرگ در قفسه سینه ایجاد می‌کنند و از طریق آن، ریه برداشته می‌شود. سپس، ریه جدید در جایگاه ریه قدیمی قرار می‌گیرد و به راه هوایی و عروق خونی بیمار متصل می‌شود. در نهایت، برش توسط پزشک با بخیه بسته می‌شود و بیمار به بخش مراقبت‌های ویژه  (ICU) منتقل خواهد شد تا به بهبودی کامل برسد.

معمولا مدت زمان این عمل جراحی برای پیوند یک ریه معمولا بین ۴ تا ۸ ساعت بوده و برای دو ریه به مدت زمانی حدود ۱۲ ساعت نیاز است.

شرایط لازم برای کاندید پیوند ریه

پیوند ریه فقط برای بیمارانی انجام می‌شود که شرایط مشخص پزشکی و عمومی را داشته باشند. همه بیماران ریوی کاندید این جراحی نیستند و انتخاب صحیح بیمار، نقش بسیار مهمی در موفقیت پیوند و افزایش طول عمر پس از آن دارد. به همین دلیل، پیش از قرار گرفتن در لیست انتظار پیوند، ارزیابی‌های دقیق و چندمرحله‌ای انجام می‌شود.

مهم‌ترین شرایط لازم برای کاندید پیوند ریه عبارت‌اند از:

• نارسایی شدید و پیشرفته ریه به‌طوری که درمان‌های دارویی، اکسیژن‌تراپی یا روش‌های حمایتی دیگر دیگر پاسخگو نباشند
• امید به زندگی کمتر از ۲ تا ۳ سال بدون پیوند بر اساس نظر متخصص ریه
• سن مناسب برای پیوند (معمولاً زیر ۶۵ سال، اگرچه در برخی مراکز با شرایط خاص تا ۷۰ سال نیز بررسی می‌شود)
• عدم ابتلا به سرطان فعال یا سابقه سرطان در سال‌های اخیر
• نداشتن عفونت‌های فعال و کنترل‌نشده به‌ویژه عفونت‌های شدید ریوی یا سیستمیک
• سلامت نسبی سایر اندام‌ها مانند قلب، کلیه و کبد برای تحمل جراحی و داروهای بعد از پیوند
• قطع کامل مصرف سیگار، قلیان، مواد مخدر و الکل (معمولاً حداقل ۶ ماه قبل از پیوند)
• توانایی پایبندی به درمان مادام‌العمر شامل مصرف منظم داروهای ضد رد پیوند و مراجعات پزشکی مکرر
• حمایت خانوادگی و اجتماعی مناسب برای مراقبت‌های بعد از عمل
• وضعیت روانی پایدار و نداشتن اختلالات روان‌پزشکی کنترل‌نشده که مانع همکاری بیمار در روند درمان شود

در نهایت، تصمیم‌گیری برای انجام پیوند ریه توسط یک تیم تخصصی شامل متخصص ریه، جراح پیوند، متخصص بیهوشی، روان‌پزشک و تیم توانبخشی انجام می‌شود. هدف این ارزیابی‌ها انتخاب بیمارانی است که بیشترین شانس موفقیت جراحی و بهترین کیفیت زندگی پس از پیوند را داشته باشند.

بیشتر بخوانید: سرطان ریه

درصد بقا و آمار جهانی پیوند ریه

یکی از مهم‌ترین سوالات بیماران و خانواده‌ها پیش از تصمیم‌گیری برای پیوند ریه، میزان موفقیت و درصد بقا پس از جراحی است. آمارهای جهانی نشان می‌دهند که پیوند ریه، در صورت انتخاب صحیح بیمار و انجام جراحی در مراکز تخصصی، می‌تواند نتایج قابل قبولی از نظر افزایش طول عمر و بهبود کیفیت زندگی داشته باشد.

بر اساس داده‌های ثبت‌شده در International Society for Heart and Lung Transplantation (ISHLT) که معتبرترین مرجع جهانی در زمینه پیوند ریه محسوب می‌شود:

• نرخ بقای ۱ ساله پس از پیوند ریه: حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد

• نرخ بقای ۳ ساله: حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد

• نرخ بقای ۵ ساله: حدود ۵۵ تا ۶۰ درصد

• میانگین طول عمر پس از پیوند ریه: بین ۶ تا ۷ سال

• در برخی بیماران، به‌ویژه افراد جوان‌تر با مراقبت مناسب، بقا بیش از ۱۰ سال نیز گزارش شده است

نکته بسیار مهم این است که آمار بقا به عوامل متعددی وابسته است، از جمله:

• نوع بیماری زمینه‌ای (مثل فیبروز ریوی، COPD یا فشار خون ریوی)

• پیوند یک ریه یا دو ریه

• سن بیمار

• کیفیت مراقبت‌های بعد از عمل

• پایبندی بیمار به مصرف منظم داروهای ضد رد پیوند

• تجربه تیم جراحی و مرکز پیوند

مطالعات نشان می‌دهد بیمارانی که پس از پیوند ریه به‌طور منظم تحت نظر متخصص ریه قرار می‌گیرند، فیزیوتراپی تنفسی انجام می‌دهند و سبک زندگی سالمی دارند، نه‌تنها طول عمر بیشتری بلکه کیفیت زندگی به‌مراتب بالاتری نسبت به قبل از پیوند تجربه می‌کنند.

به همین دلیل، انتخاب مرکز درمانی مجهز و تیم پزشکی باتجربه، نقش کلیدی در افزایش شانس موفقیت پیوند ریه و کاهش عوارض طولانی‌مدت آن دارد.

مطالعه بیشتر: بیماری‌های ریوی ناشی از آلودگی هوا

تفاوت پیوند یک ریه و پیوند دو ریه

پیوند ریه بسته به شدت بیماری، نوع درگیری ریوی و شرایط عمومی بیمار می‌تواند به‌صورت پیوند یک ریه یا پیوند دو ریه انجام شود. انتخاب بین این دو روش، تصمیمی کاملاً تخصصی است که توسط تیم پیوند و بر اساس ارزیابی‌های دقیق پزشکی گرفته می‌شود.

پیوند یک ریه چگونه است؟

در پیوند یک ریه، تنها یکی از ریه‌های بیمار که بیشترین آسیب را دیده است، با یک ریه سالم جایگزین می‌شود. ریه دیگر بیمار حفظ می‌شود و به تنفس کمک می‌کند.

این روش معمولاً در شرایط زیر انتخاب می‌شود:

• بیماری در هر دو ریه وجود دارد اما شدت آن در یک سمت بیشتر است

• بیمار سن بالاتری دارد یا توان تحمل جراحی طولانی را ندارد

• بیماری‌هایی مانند COPD یا فیبروز ریوی غیرعفونی وجود دارند

مزیت اصلی پیوند یک ریه، مدت زمان کوتاه‌تر جراحی و فشار کمتر به بدن است. با این حال، چون یک ریه بیمار باقی می‌ماند، احتمال پیشرفت بیماری در ریه باقیمانده وجود دارد.

پیوند دو ریه چگونه است؟

در پیوند دو ریه، هر دو ریه بیمار به‌طور کامل خارج شده و با دو ریه سالم جایگزین می‌شوند. این روش جراحی پیچیده‌تر و طولانی‌تر است اما در بسیاری از بیماران نتایج پایدارتری دارد.

پیوند دو ریه معمولاً در این موارد توصیه می‌شود:

• فیبروز کیستیک

• برونشکتازی شدید

• عفونت‌های مزمن ریوی

• فشار خون ریوی پیشرفته

• زمانی که هر دو ریه به‌شدت آسیب دیده‌اند

مزیت مهم پیوند دو ریه این است که منبع بیماری به‌طور کامل حذف می‌شود و خطر عفونت یا بازگشت بیماری کاهش می‌یابد. در بسیاری از مطالعات، بقای طولانی‌مدت در پیوند دو ریه بالاتر از پیوند یک ریه گزارش شده است، البته به شرط مراقبت دقیق پس از عمل.

کدام روش بهتر است؟

هیچ پاسخ واحدی برای همه بیماران وجود ندارد. انتخاب بین پیوند یک ریه یا دو ریه به عواملی مانند:

• نوع بیماری زمینه‌ای

• سن و وضعیت جسمی بیمار

• وجود عفونت فعال

• ظرفیت قلب و سایر اندام‌ها

• نظر تیم تخصصی پیوند

بستگی دارد. به همین دلیل، ارزیابی دقیق توسط متخصص ریه و جراح پیوند، نقش کلیدی در موفقیت جراحی و افزایش طول عمر بیمار دارد.

در نهایت، هدف از هر دو روش بهبود کیفیت زندگی، افزایش توان تنفسی و کاهش وابستگی به اکسیژن است و انتخاب درست روش پیوند می‌تواند تأثیر مستقیمی بر نتیجه درمان داشته باشد.

خطر رد پیوند ریه (Rejection) و انواع آن

یکی از مهم‌ترین چالش‌ها پس از پیوند ریه، خطر رد پیوند است. رد پیوند زمانی رخ می‌دهد که سیستم ایمنی بدن، ریه پیوندی را به‌عنوان یک جسم خارجی شناسایی کرده و به آن حمله می‌کند. به همین دلیل، مدیریت و پیشگیری از رد پیوند نقش حیاتی در موفقیت بلندمدت جراحی دارد. رد پیوند به‌طور کلی به سه نوع اصلی تقسیم می‌شود:

۱. رد پیوند حاد (Acute Rejection)

رد پیوند حاد شایع‌ترین نوع رد پیوند است و معمولاً در چند هفته تا چند ماه اول پس از جراحی رخ می‌دهد، اگرچه ممکن است در هر زمانی بعد از پیوند نیز دیده شود.

علائم شایع رد پیوند حاد شامل:

• تنگی نفس ناگهانی یا تشدیدشونده

• کاهش عملکرد ریه در تست‌های تنفسی

• تب یا احساس ناخوشی عمومی

• کاهش سطح اکسیژن خون

این نوع رد پیوند معمولاً با تنظیم دوز داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی یا افزودن داروهای کورتونی قابل کنترل است و در صورت تشخیص زودهنگام، اغلب برگشت‌پذیر می‌باشد.

۲. رد پیوند مزمن (Chronic Rejection)

رد پیوند مزمن یکی از جدی‌ترین عوارض طولانی‌مدت پیوند ریه است و معمولاً ماه‌ها یا سال‌ها پس از جراحی ایجاد می‌شود. این نوع رد پیوند به‌تدریج باعث کاهش دائمی عملکرد ریه می‌شود.

مهم‌ترین تظاهر رد پیوند مزمن، بیماری‌ای به نام:
سندرم برونشیولیت انسدادی (BOS) است که با تنگ شدن تدریجی راه‌های هوایی همراه می‌باشد.

نشانه‌های رد پیوند مزمن:

• کاهش تدریجی تحمل فعالیت

• تنگی نفس پیشرونده

• افت مداوم نتایج تست‌های عملکرد ریه

متأسفانه رد پیوند مزمن معمولاً به‌طور کامل قابل برگشت نیست و تمرکز درمان بر کند کردن روند پیشرفت آن و حفظ عملکرد باقی‌مانده ریه است.

۳. رد پیوند فوق‌حاد (Hyperacute Rejection)

این نوع رد پیوند بسیار نادر اما بسیار خطرناک است و معمولاً در ساعات اولیه پس از جراحی رخ می‌دهد. علت آن وجود آنتی‌بادی‌های از پیش موجود در بدن بیمار علیه بافت اهداکننده است.

ویژگی‌های رد پیوند فوق‌حاد:

• نارسایی شدید و ناگهانی ریه پیوندی

• افت شدید اکسیژن

• نیاز فوری به اقدامات اورژانسی

به دلیل غربالگری‌های دقیق قبل از پیوند، بروز این نوع رد پیوند امروزه بسیار کم شده است.

چگونه می‌توان خطر رد پیوند ریه را کاهش داد؟

کاهش خطر رد پیوند نیازمند همکاری دقیق بیمار و تیم درمان است. مهم‌ترین اقدامات شامل:

• مصرف منظم و دقیق داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی

• انجام منظم آزمایش‌های خون و تست‌های عملکرد ریه

• مراجعه دوره‌ای به متخصص ریه و مرکز پیوند

• توجه فوری به علائم هشداردهنده مانند تنگی نفس یا تب

پایبندی به این مراقبت‌ها می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در افزایش طول عمر ریه پیوندی و بهبود کیفیت زندگی بیمار داشته باشد.

اهداف پیوند ریه

پیوند ریه یک روش درمانی است که می‌تواند در درمان بسیاری از بیماری‌ها مفید باشد، برخی از اهداف پیوند ریه به شرح زیر هستند:

۱. برونشکتازی

پیوند ریه می‌تواند به بیمارانی که نمی‌توانند به راحتی نفس بکشند، کمک کند. این شرایط می‌تواند در اثر بیماری‌های مانند برونشکتازی از نوع مزمن (COPD) یا بیماری‌هایی که عملکرد ریه‌ها را محدود می‌کنند، ایجاد شود.

۲. فیبروز کیستیک (CF)

برخی از بیماران با فیبروز کیستیک ممکن است به علت تخریب ریه به پیوند نیاز داشته باشند. این روش می‌تواند با هدف کمک به تنفس بهتر این بیماران انجام شود تا بتوانند زندگی را با کیفیت بیشتری تجربه کنند.

۳. بیماری بینابینی ریه (ILD)

در بعضی موارد از بیماری‌های بینابینی ریه (مانند آزبستور که موجب التهاب و زخم ریه از تنفس الیاف آزبست می‌شود) نیاز به پیوند ریه است. چرا که این جراحی می‌تواند بهبود قابل توجهی در عملکرد ریه و تنفس بیماران داشته باشد.

۴. صدمات ریوی

گاهی اوقات پیوند در ناحیه ریه می‌تواند به بیمارانی که در اثر صدمات جدی، ریه خود را از دست داده‌اند، کمک کند. این روش می‌تواند با هدف تنفس طبیعی برای این افراد انجام شود.

۵. فشار خون ریوی

در برخی از بیماران با فشار خون ریوی بالا، این جراحی می‌تواند باعث بهبود قابل توجهی در علائم و عملکرد ریه آنها شود.

گاهی پزشک با استفاده از داروها یا دستگاه‌های تنفسی خاص، معمولا آسیب ریه را درمان می‌کند. اما در صورتی که اقدامات دیگر به درمان آسیب‌های ذکر شده کمک نکنند یا عملکرد ریه به شدت تهدید شود، پزشک ممکن است پیوند یک ریه یا دو ریه را با هدف بهبود شرایط بیمار توصیه کند.

عوارض پیوند ریه

پیوند ریه یکی از جراحی‌هایی است که به دلیل حساسیت بالایی که دارد ممکن است بعد از جراحی برای بیماران عوارضی را به همراه داشته باشد:

• عموما بیمارانی که پیوند ریه دریافت می‌کنند، باید از داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی استفاده کنند تا جلوی رد پیوند را بگیرند.
• استفاده از این داروهای ضد رد پیوند ممکن است منجر به عوارض جانبی مانند ریزش موهای صورت، پوکی استخوان، فشار خون بالا، دیابت، افزایش وزن و مشکلات معده شود.
• خطر عفونت نیز یکی از مشکلاتی است که احتمال دارد تا بیماران پس از این جراحی با آن مواجه شوند. استفاده از داروهای ضد رد پیوند باعث سرکوب سیستم ایمنی بدن می‌شود و در نتیجه احتمال ابتلا به عفونت، به ویژه در شش‌ها، افزایش می‌یابد.

زندگی پس از پیوند ریه

بهبودی افراد بعد از پیوند ریه، کاملا متفاوت خواهد بود. چرا که ممکن است بعضی افراد بعد یک هفته از بیمارستان مرخص شوند، اما برخی دیگر زمان بیشتری نیاز داشته باشند. بنابراین مدت زمان این دوران کاملا به وضعیت هر فرد بستگی دارد.

در هفته‌های بعد از پیوند شش، فعالیت‌هایی برای حفظ کارایی طولانی‌ ریه انجام می‌شود که این فعالیت‌ها شامل فیزیوتراپی و توانبخشی منظم است. این امر کمک می‌کند تا افراد در زندگی پس از پیوند، علاوه بر تقویت عضلات ریه، ظرفیت تنفسی بیشتری داشته باشند. همچنین، جلسات آموزشی برگزار می‌شود تا بیماران بتوانند برنامه دارویی پیچیده جدید را بیاموزند.

پس از آن، افراد باید به صورت منظم به پزشک و متخصص ریه مراجعه کنند و آزمایشات منظمی از جمله آزمایش عملکرد ریه، آزمایشات خون و برنامه‌های برونکوسکوپی و … را انجام دهند. بسیاری از مراکز پیوند ریه امکان ارائه اقامت موقت نزدیک به بیماران و خانواده‌هایشان را فراهم می‌کنند تا ویزیت‌های مکرر را آسان‌تر کنند. این اقامتگاه‌ها به بیماران کمک می‌کنند تا در محیطی نزدیک به مرکز درمانی بوده و به راحتی به مراجعات و مشاوره‌های لازم دسترسی داشته باشند.

کلام آخر 

پیوند ریه یک عمل جراحی حیاتی است که برای بهبود تنفس بیماران ریوی انجام می‌شود. تقریبا ۸۰ درصد افرادی که این جراحی را انجام می‌دهند، پس از عمل می‌توانند بدون محدودیت فعالیت‌های روزمره خود را انجام دهند.

پیوند شش فقط برای افرادی مناسب است که روش‌های درمانی دیگر برایشان نتیجه نمی‌دهد. اگر با مشکلاتی در ناحیه ریه دست و پنجه نرم می‌کنید، به شما پیشنهاد می‌دهیم تا برای رزرو نوبت از متخصصان ریه کلینیک آرام اقدام کنید و در جهت درمان خود گام موثری بردارید.