لخته خون در مغز، پدیدهای است که در عین نادر بودن پیامدهایی بسیار جدی و برگشتناپذیر بهدنبال دارد. این اختلال که منجر به بروز سکته مغزی میشود، اغلب ناشی از انسداد ناگهانی رگهای خونی مغز توسط یک لخته خون است. علی رغم اینکه بسیاری از افراد تصور میکنند چنین عارضهای تنها در شرایط حاد یا در سنین بالا رخ میدهد، اما برخی عوامل زمینهساز مانند بیماریهای قلبی، اختلالات انعقادی یا سبک زندگی ناسالم، خطر بروز آن را در هر فردی بالا میبرند. علل، علائم و پیامدهای احتمالی این نوع لخته خون در سر در ادامه توضیح داده میشود. با ما همراه باشید.
لخته خون در سر، تهدیدی جدی برای سلامت مغز
لخته خون در سر زمانی رخ میدهد که تودهای از سلولهای خونی از حالت مایع به شکل ژلهای یا نیمهجامد تغییر پیدا کند و در یکی از رگهای مغز تشکیل شود. این تغییر حالت که در شرایط عادی برای جلوگیری از خونریزی و حفظ بقا بسیار حیاتی است، وقتی در عروق مغزی اتفاق بیوفتد، بسیار خطرناک است.
از دیدگاه پزشکی، محل تشکیل لخته خون تعیینکننده میزان خطر آن است. در حالی که لخته شدن خون در محل زخم برای توقف خونریزی مفید است، اگر این لخته درون رگهای خونی مغز مانند شریانها، سیاهرگها یا مویرگهای مغزی ایجاد شود، جریان طبیعی خون به مغز را مختل خواهد کرد. این اختلال باعث کاهش یا توقف اکسیژنرسانی به سلولهای مغزی میشود و در صورت عدم درمان فوری، احتمال سکته مغزی، آسیبهای دائمی به مغز یا حتی مرگ را در پی دارد.
همین الان جهت رزرو نوبت و ارتباط با بهترین متخصص قلب با ما تماس بگیرید.
دلایل تشکیل لخته خون در مغز
ناهنجاریهای ژنتیکی مانند اتصالات غیرطبیعی بین شریانها و وریدها، جریان طبیعی خون را مختل کرده و احتمال تشکیل لخته در مغز را افزایش می¬دهند. این اختلالات شاید سالها بدون علامت باقی بمانند و در سنین بالاتر باعث سکته شوند.
سرطان
سرطان در مراحل پیشرفته به مغز گسترش پیدا می¬کند. در چنین حالتی، فشار مستقیم توده سرطانی یا فعالسازی سیستم انعقاد خون توسط سلولهای توموری، زمینهساز ایجاد لخته در مغز و اختلال در جریان خون میشود.
افزایش سن
با بالا رفتن سن، احتمال رسوب مادهای به نام پروتئین آمیلوئید در دیواره رگهای مغز افزایش خواهد یافت. این رسوبات باعث تضعیف دیواره رگها و افزایش خطر پارگی یا انسداد عروق میشوند. به همین خاطر، سن بالا از مهمترین عوامل خطر لخته شدن خون در مغز به شمار می¬رود.
مصرف مواد مخدر و برخی داروها
مصرف مواد مخدر بلاخص محرکهایی مانند کوکائین یا آمفتامین، منجر به آسیب جدی به دیواره عروق مغزی می¬گردد. داروهای خاص نیز ممکن است احتمال غلظت خون یا اختلال در عملکرد سیستم انعقادی را در پی داشته باشد و ریسک سکته را افزایش بدهد.
گرمازدگی علت لخته خون در مغز
گرمای شدید و کمآبی ناشی از آن موجب افزایش غلظت خون میشود. این افزایش غلظت، حرکت خون را کند کرده و احتمال تشکیل لخته خون در مغز را بالا میبرد.
بیماریهای مزمن مانند چربی خون و دیابت
بیماریهایی مثل دیابت و چربی خون بالا سبب آسیب تدریجی به دیواره رگها میشوند. این آسیبها شرایط را برای رسوب چربی و تشکیل پلاکهای آترواسکلروتیک فراهم ساخته و زمینهساز ایجاد لخته و انسداد عروق مغزی می¬گردند.
سکته مغزی ناگهانی در جوانان
با وجود اینکه سکته مغزی بیشتر در سالمندان رخ میدهد اما در سالهای اخیر مواردی از سکته مغزی در افراد جوان نیز گزارش شده است. آسیبهای مستقیم به مغز مانند ضربههای شدید، تصادف یا ضربههای ورزشی و خونریزی مغزی از جمله دلایل اصلی بروز سکته در این گروه سنی هستند. تعدادی اختلالات مادرزادی در عروق مغزی یا استفاده از مواد مخدر، قرصهای هورمونی و استرس شدید نیز در بروز ناگهانی این عارضه نقش دارند.
سکته مغزی در افراد مسن
در سنین بالا، علت اصلی سکته مغزی به دلیل بیماریهای زمینهای و اختلالات مزمن گردش خون است. عواملی مانند فشار خون بالا، دیابت، کلسترول بالا، بیماریهای قلبی و سابقه سکته قلبی باعث آسیبپذیری بیشتر عروق مغزی میشوند و احتمال سکته را افزایش میدهند. مراقبت از بیماران سالمند دچار سکته در منزل نیازمند توجه ویژه است، به این خاطر که علاوه بر درمان پزشکی، باید توانبخشی و مراقبت جسمی و روانی بهخوبی انجام شود تا از عوارض بعدی جلوگیری شود.
سکته مغزی در کودکان
سکته مغزی در کودکان نسبت به بزرگسالان کمتر رخ میدهد اما باز هم عارضهای جدی و قابل توجه است. اختلالات ژنتیکی، بیماریهای خونی مانند کمخونی داسیشکل، مشکلات مادرزادی قلبی و عفونتهای شدید مانند مننژیت یا آبلهمرغان از جمله مهمترین دلایل سکته در کودکان هستند. در نوزادان، قطع اکسیژنرسانی هنگام زایمان یا در رحم مادر عامل اصلی سکته مغزی در زمان تولد تشخیص داده میشوند.
علت انواع سکته مغزی؛ بررسی ایسکمیک و هموراژیک
سکته مغزی ایسکمیک و هموراژیک، دلایل و مکانیسمهای متفاوتی دارند:
سکته مغزی ایسکمیک
شایعترین نوع سکته مغزی است و حدود ۸۰ درصد موارد را شامل میشود. در این نوع سکته، جریان خون به بخشی از مغز مسدود میشود و به دنبال آن، اکسیژنرسانی به سلولهای مغزی مختل شده و بافت مغز دچار آسیب میگردد. ایسکمیک خود به دو دسته تقسیم میشود:
- سکته ترومبوتیک: علت آن ایجاد لخته خون در یکی از شریانهای مغزی است که به دنبال تصلب شرایین ایجاد میشود. این لخته باعث انسداد رگ و قطع جریان خون به مغز میگردد.
- سکته آمبولیک: لخته یا پلاک کوچکی که در شریانهای خارج از مغز تشکیل شده است، وارد جریان خون شده و در یکی از رگهای باریک مغز گیر میافتد و باعث انسداد جریان خون و در نتیجه سکته میشود.
سکته مغزی هموراژیک
علت سکته، خونریزی در داخل یا اطراف مغز است. خونریزی موجب افزایش فشار در بافت مغزی شده و به سلولهای مغزی آسیب میزند. هموراژیک شامل:
خونریزی داخل مغزی:خونریزی در بافت مغز رخ میدهد و اغلب در نتیجه فشار خون بالا و مزمن اتفاق میافتد.
خونریزی زیر عنکبوتیه: بین سطح مغز و جمجمه اتفاق میافتد و ناشی از پارگی آنوریسم مغزی یا ناهنجاریهای عروقی (AVM) است.
سکته مغزی خفیف در اثر لخته خون در مغز
سکته مغزی خفیف به دلیل انسداد موقتی یکی از عروق خونی کوچک مغز ایجاد میشود. این انسداد ناشی از لختههای خونی (ترومبوز) یا لختههای چربی (آمبولی) است که برای مدت کوتاهی جریان خون را در ناحیهای از مغز مختل میکنند. عوامل زمینهساز مانند چاقی، مصرف دخانیات یا سابقه سکته قلبی و مغزی نیز احتمال بروز این نوع سکته را افزایش میدهند. هرچند علائم این نوع سکته بهسرعت برطرف میشود اما زنگ خطری جدی برای وقوع سکتههای مغزی شدیدتر در آینده است.
علت سکته مغزی شدید
سکته مغزی شدید زمانی رخ میدهد که یکی از شریانهای اصلی مغز بهصورت کامل یا جزئی مسدود شود. این انسداد شاید به خاطر تشکیل لخته خون در مغز، تنگی پیشرفته رگهای مغزی یا پارگی عروق مغز باشد. بر خلاف سکته خفیف، در سکته شدید آسیب مغزی وسیعتری رخ داده و نیاز به مراقبت پزشکی فوری دارد.
سکته مغزی در صبح
سکته مغزی در ساعات اولیه صبح شیوع بیشتری دارد. چندین مکانیسم احتمالی برای این پدیده مطرح میشود؛ از جمله افزایش ناگهانی فشار خون هنگام بیدار شدن از خواب، تغییرات هورمونی در صبح و افزایش فعالیت بدنی و استرس فیزیکی بلافاصله پس از برخاستن از خواب. این شرایط سبب میشوند که رگهای مغزی تحت فشار بیشتری قرار بگیرند و احتمال پارگی یا انسداد در آنها بیشتر شود.
علت سکته مغزی در خواب
علی رغم اینکه سکته مغزی در خواب نسبتا نادر است، اما زمانی که اتفاق میافتد ممکن است تشخیص و درمان آن با تأخیر همراه شود. علت این نوع سکته اغلب انسداد یکی از شریانهای مغزی در طول خواب است. به علاوه، وضعیت نامناسب بدن در هنگام خواب که باعث فشرده شدن عروق گردنی یا اختلال در گردش خون میشود نیز ممکن است نقش داشته باشد.
علائم لخته خون در سر؛ هشدارهایی که نباید نادیده گرفت
علائم مهم لخته خون در سر عبارت است از:
- فلج ناگهانی در یک طرف بدن (صورت، بازو یا پا)
- ضعف یا کاهش قدرت عضلانی در بازوها یا پاها
- بیحسی یکطرفه در اندامها یا صورت
- اختلال در بینایی (تاری دید، دوبینی یا از دست دادن بخشی از میدان دید
- برهم خوردن تعادل بدن و مشکل در راه رفتن یا ایستادن
- سرگیجه شدید و ناگهانی
- اختلال در تکلم مانند زبانگرفتگی، زمزمه کردن یا ناتوانی در بیان کلمات
- کاهش سطح هوشیاری یا غشکردن ناگهانی
- عدم هماهنگی حرکتی یا حرکات ناپایدار
انواع مختلف لخته خون در مغز
| لختههای با منشأ داخل مغز | در نتیجه عواملی مانند فشار خون بالا، ناهنجاریهای عروقی، یا آسیبهای مغزی ایجاد میشوند. با انسداد رگ در محل تشکیل، جریان خون به بافتهای حیاتی مغز قطع شده و در نهایت ممکن است منجر به سکته مغزی ایسکمیک یا خونریزی داخل مغزی شوند. تشخیص سریع و درمان فوری در این موارد برای حفظ عملکرد مغز مهم است. |
| لختههای با منشأ خارج از مغز | گاهی اوقات، لختههای خونی ابتدا در نقاطی خارج از مغز مانند قلب یا رگهای اندام تحتانی تشکیل میشوند و سپس از طریق جریان خون به سمت مغز حرکت میکنند. این لختهها با ورود به عروق باریک مغزی باعث انسداد جریان خون و بروز سکته آمبولیک میشوند. از جمله دلایل شایع این نوع لختهها میتوان به فیبریلاسیون دهلیزی و ترومبوزهای عمقی اشاره کرد.
|
| لختههای ترومبوزی (ثابت) | لختههای ترومبوزی به لختههایی گفته میشود که در محل تشکیل خود باقی میمانند و به هیچ نقطه دیگری از بدن حرکت نمیکنند. این لختهها با انسداد تدریجی یا ناگهانی یک شریان یا سیاهرگ مغزی، مانع از جریان طبیعی خون شده و موجب کمبود اکسیژنرسانی به بافت مغز میشوند. ترومبوزهای مغزی از علل اصلی سکته مغزی ایسکمیک هستند و در نتیجه تصلب شرایین یا التهاب عروق ایجاد میشوند. |
| لختههای آمبولیک (متحرک) | این نوع لختهها ناگهان در یکی از رگهای باریک مغزی گیر کرده و موجب انسداد کامل جریان خون میشوند. آمبولی مغزی اغلب منجر به سکته ناگهانی میگردد و علائم آن بلافاصله بروز میکند. تشخیص سریع آن برای جلوگیری از آسیب دائمی به مغز اهمیت دارد. |
| لختههای سرخرگی مغزی | لختههای سرخرگی در شریانهای مغزی شکل میگیرند، یعنی در رگهایی که خون اکسیژندار را از قلب به مغز میرسانند. این لختهها بسیار خطرناک هستند زیرا جریان خون را در مدت کوتاهی قطع میکنند و موجب بروز سکته مغزی ایسکمیک حاد میشوند. علت اصلی این نوع لختهها تصلب شرایین، فشار خون بالا و مشکلات قلبی مانند آریتمی است. لخته خون در مغز با علائمی مثل فلج ناگهانی، اختلال در گفتار و بیحسی بدن همراه است. |
| لختههای سیاهرگی مغزی | در سیاهرگهای مغز تشکیل میشوند؛ رگهایی که وظیفه خارج کردن خون بدون اکسیژن از مغز را بر عهده دارند. برخلاف لختههای سرخرگی، لختههای سیاهرگی با سرعت کندتری ایجاد میشوند و ممکن است تا مدتها بدون علامت باقی بمانند. در صورت پیشرفت، باعث افزایش فشار درون جمجمه و آسیب جدی به بافت مغز میگردند. لختههای سیاهرگی بیشتر در بیماران با کمآبی بدن، بارداری، عفونتهای مزمن یا اختلالات خونی دیده میشوند. |
| لخته ترومبوزی سیاهرگی سطحی | این لختهها معمولا ثابت هستند و در محل خود باقی میمانند، بنابراین احتمال حرکت آنها و ایجاد آمبولی پایین است. علائم آن شامل سردرد، تاری دید یا تشنج است. اگرچه ممکن است خطر آن کمتر از لختههای عمیق باشد، اما در صورت پیشرفت میتواند سبب فشار داخل جمجمه و اختلال در عملکرد مغز خواهد شد. |
| لخته ترومبوزی سیاهرگی عمیق | در یکی از سیاهرگهای اصلی و عمیق مغز یعنی در نزدیکی قاعده جمجمه، ایجاد میشود. به دلیل محل قرارگیری و اهمیت این رگها، لختههای سیاهرگی عمیق خطرناکتر از نوع سطحی هستند. ممکن است علائم اولیه بهوضوح دیده نشود اما با پیشرفت لخته، فرد دچار سردرد شدید، کاهش هوشیاری، اختلالات عصبی یا حتی کما میشود. درمان سریع با داروهای ضدانعقاد و مراقبتهای ویژه مهم است.
|
| لخته آمبولیک ریوی با اثر مغزی | در سیاهرگهای عمقی پاها تشکیل میشود و سپس به سمت ریه حرکت میکند. در ریه، به دلیل باریک بودن رگها، گیر میافتد و موجب آمبولی ریوی مرگبار میشود. در برخی موارد، بخشی از این لخته به طور همزمان یا متعاقب آن وارد جریان خون مغزی شده و باعث سکته مغزی آمبولیک نیز میگردد. این نوع لخته خون در مغز از خطرناکترین نوع است و نیاز به مراقبت فوری دارد. |
درمان لخته خون در مغز
درمان لخته شدن خون در مغز به زمان تشخیص، شرایط جسمانی بیمار و میزان آسیب وارده بستگی دارد. به زبان سادهتر اینکه، اگر فردی دچار علائم هشداردهندهای مانند بیحسی ناگهانی، اختلال در تکلم، تاری دید یا سرگیجه شدید شود، باید در سریعترین زمان ممکن به مراکز درمانی مراجعه کند. اولین اقدام پزشکی، انجام سیتیاسکن مغز برای تشخیص محل و شدت لخته است.
چنانچه تشخیص در ساعات ابتدایی، یعنی بین ۳ تا ۶ ساعت پس از شروع علائم صورت گیرد، پزشک داروهایی برای حل لخته تجویز میکند؛ به شرط آنکه بیمار مسن نباشد و از بیماریهای زمینهای مانند فشار خون بالا یا دیابت رنج نبرد. این داروها از طریق تزریق وارد بدن میشوند و به باز کردن رگ مسدود شده کمک میکنند که در نتیجه از وقوع سکته مغزی کامل جلوگیری خواهد کرد.
در صورتی که زمان زیادی از شروع علائم گذشته باشد، پزشک شاید تصمیم بگیرد درمان فعال را به تعویق بیندازد تا از بروز عوارض شدیدتر جلوگیری گردد. در مواردی که لخته باعث آسیب جدی به مغز شده باشد، درمان شامل توانبخشی بلندمدت خواهد بود. اگر بیمار دچار فلج یا ازکارافتادگی عضوی از بدن شود، روند بازتوانی ممکن است ماهها یا حتی سالها طول بکشد و نیازمند همکاری تیمهای فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی باشد. درمان لخته خون در مغزی مستلزم مداخله سریع و مراقبت دقیق پزشکی است تا عوارض دائمی و تهدیدکننده را به حداقل برساند.