عفونت ریه گاهی بهسادگی شروع میشود اما در صورت بیتوجهی به مشکلات ویرانگر و حتی تهدیدکننده حیات تبدیل میگردد. این عارضه اغلب پس از سرماخوردگی شدید، آنفولانزا یا بیماریهای عفونی دیگر بروز پیدا میکند و در افرادی که سیستم ایمنی ضعیفتری دارند، شدت بیشتری میگیرد.
عفونت ریه چیست و چرا خطرناک است؟
عفونت ریه، اختلال تنفسی است که در اثر ورود عوامل بیماریزا مانند باکتریها، ویروسها، قارچها یا حتی انگلها به بافتهای ریه ایجاد میشود. این عوامل باعث التهاب کیسههای هوایی (آلوئولها) و راههای تنفسی میگردند و در نتیجه توانایی ریه در تبادل اکسیژن و دیاکسید کربن مختل میگردد. عفونت ریه به دلابل زیر خطرناک است.
- اختلال در تنفس: التهاب و تجمع مایع یا چرک در ریهها، ورود اکسیژن به خون را کاهش داده و فرد دچار تنگی نفس و کمبود اکسیژن میشود.
- علائم شدید و آزاردهنده: سرفههای مداوم و همراه خلط چرکی یا خونی، تب و لرز، درد قفسه سینه و خستگی شدید.
- گسترش عفونت به خون (سپسیس): در صورت پیشرفت، میکروبها وارد جریان خون میشوند و باعث عفونت سیستمیک و شوک سپتیک میگردند که بسیار خطرناک و مرگبار است.
- نارسایی تنفسی: در موارد شدید، ریه دیگر قادر به تأمین اکسیژن کافی برای بدن نیست و نیاز به دستگاه تنفس مصنوعی (ونتیلاتور) پیدا میشود.
- آسیب به سایر اندامها: کمبود اکسیژن و انتشار عفونت به قلب، کلیهها و مغز، آسیب میرساند.
چرا شناخت علائم عفونت ریه حیاتی است؟
شناخت علائم عفونت ریه به این دلیل اهمیت زیادی دارد زیرا این بیماری در صورت عدم درمان به سرعت پیشرفت کرده و عوارض خطرناکی مانند نارسایی تنفسی، تشکیل آبسه و آسیب دائمی به بافت ریه ایجاد میکند. در گروههای پرخطر مانند کودکان، سالمندان و بیماران مبتلا به بیماری های زمینهای، عفونت ریه حتی تهدیدکننده حیات خواهد بود و نیاز به مراقبت های ویژه پزشکی دارد.
۷ نشانه خطرناک عفونت ریه که نباید نادیده بگیرید
علائم خطرناک عفونت ریه ویرانگر علارت است از:
تنگی نفس شدید و مداوم
تنگی نفس یکی از بارزترین علائم عفونت ریه است. در این حالت فرد احساس میکند نمیتواند نفس عمیق بکشد و گاهی صدایی شبیه خسخس یا سوت در هنگام بازدم ایجاد میشود. این وضعیت نشاندهنده التهاب یا باریک شدن مجاری تنفسی است و نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارد.
تب بالا و لرز
تب زمانی رخ میدهد که بدن برای مقابله با عفونت سیستم ایمنی خود را فعال میکند. در عفونتهای شدید ریه ممکن است دمای بدن حتی تا ۴۰ درجه سانتیگراد بالا برود و همراه با لرز، تعریق، سردرد و ضعف عمومی باشد. تب مداوم بالاتر از ۳۸.۹ درجه یا بیش از سه روز، علامت هشدار جدی محسوب میشود.
درد قفسه سینه
عفونت ریه سبب دردهای تیز یا سوزاننده در قفسه سینه میشود که هنگام سرفه یا نفس عمیق شدت پیدا میکنند. گاهی این دردها به پشت یا قسمتهای میانی بدن نیز انتشار یافته و نشاندهنده التهاب در ریهها هستند.
سرفه همراه با خلط چرکی یا خونی
در مراحل اولیه، سرفهها خشک هستند، اما با پیشرفت بیماری، خلط غلیظ زرد یا سبز رنگ ظاهر میشود. در برخی موارد رگههای خونی نیز در خلط مشاهده میشود که نشانه آسیب به بافت ریه است و نباید نادیده گرفته شود.
خستگی شدید و ضعف عمومی
بدن در هنگام مبارزه با عفونت انرژی زیادی مصرف میکند. به همین دلیل، فرد مبتلا احساس ضعف، بیحالی و خستگی مداوم دارد. این حالت حتی بعد از فروکش کردن تب یا سایر علائم نیز ادامه خواهد داشت.
کبودی لبها و ناخنها
کبود شدن لبها یا ناخنها علامتی از کمبود اکسیژن خون است. این نشانه بسیار خطرناک است و حاکی از نارسایی تنفسی در اثر عفونت شدید ریه میباشد.
علتهای اصلی و عوامل خطر عفونت ریه
عفونت ویروسی
ویروس آنفلوآنزا، ویروس تنفسی سینسیتیال (RSV) و حتی ویروسهای سرماخوردگی ممکن است باعث التهاب شدید در مجاری تنفسی و کیسههای هوایی شوند. این نوع عفونتها در فصول سرد، انتقالپذیری بالایی در کودکان و سالمندان دارند.
عفونت باکتریایی
باکتریها نیز نقش مهمی در بروز عفونتهای ریوی دارند. از مهمترین آنها میتوان به استرپتوکوکوس پنومونیه، هموفیلوس آنفلوآنزا، مایکوپلاسما و کلامیدیا اشاره کرد. این باکتریها باعث ذاتالریه های شدید میشوند و در صورت عدم درمان مناسب با آنتیبیوتیک، به سرعت به خون و سایر اندامها گسترش پیدا میکنند.
عفونت قارچی
با وجود اینکه شیوع عفونتهای قارچی ریه کمتر از ویروسی و باکتریایی است، اما در افرادی با سیستم ایمنی ضعیف ممکن است بسیار خطرناک باشد. قارچ پنوموسیستیس کارینی و برخی گونه های آسپرژیلوس از جمله عواملی هستند که منجر به عفونتهای ریوی شدید و مزمن میشوند.
عوامل غیرعفونی
گاهی اوقات، عفونت یا التهاب ریه مستقیما ناشی از میکروبها نیست، بلکه عوامل محیطی و غیرعفونی باعث آسیبپذیری ریهها میشوند. قرار گرفتن طولانیمدت در معرض دود سیگار، آلودگی هوا، گرد و غبار یا مواد شیمیایی محرک، سیستم دفاعی ریهها را تضعیف کرده و زمینهساز عفونت میگردد. آلرژی ها و آسیبهای مستقیم ریوی نیز از دیگر عوامل غیرعفونی مؤثر به شمار میروند.
روش های تشخیص عفونت ریه توسط پزشک
برای تشخیص عفونت ریه، پزشک از چندین روش استفاده میکند تا هم نوع عفونت و هم شدت آن را مشخص نماید.
در ابتدا، شرح حال دقیق از بیمار گرفته میشود؛ پزشک درباره علائم شایعی مانند سرفه، تب، تنگی نفس، درد قفسه سینه و سابقه بیماریهای زمینهای سؤال میکند. سپس با گوش دادن به صداهای ریه با گوشی پزشکی (استتوسکوپ)، صداهای غیرطبیعی مانند خسخس، کراکل یا صدای مایع در ریهها بررسی میشوند.
در ادامه، به منظور تأیید تشخیص از تصویربرداری قفسه سینه (رادیوگرافی یا سیتیاسکن) استفاده میشود تا محل و وسعت عفونت مشخص شود.
در موارد پیچیدهتر، پزشک احتمالا آزمایشهای تکمیلی مانند آزمایش خون برای بررسی سطح گلبولهای سفید، آزمایش خلط جهت شناسایی نوع میکروب و حتی تستهای عملکرد ریوی را درخواست میکند.
راه های پیشگیری از عفونت ریه ویرانگر
دریافت واکسیناسیونهای لازم مانند واکسن آنفلوآنزا و پنوموکوک از مطمئنترین راهها برای جلوگیری از ابتلا به برخی از شایعترین عفونتهای ریوی است. رعایت بهداشت فردی مخصوصا شستن مرتب دستها یا استفاده از ضدعفونیکنندهها، احتمال انتقال میکروبها را کاهش میدهد.
پرهیز از تماس مستقیم با افراد مبتلا به بیماریهای تنفسی نیز در کاهش شیوع این عفونتها نقش دارد. یکی از مهمترین عوامل خطر، مصرف سیگار است که با تضعیف عملکرد ریهها، زمینه ابتلا به عفونت و سایر بیماریهای ریوی را فراهم میکند؛ بنابراین ترک آن ضروری است.
تقویت سیستم ایمنی بدن از طریق تغذیه سالم، خواب کافی و ورزش منظم، مقاومت طبیعی بدن را بالا میبرد.
فراهم کردن یک محیط تمیز و مرطوب با استفاده از دستگاه بخور در فصول سرد یا مناطق خشک، از تحریک مجاری تنفسی جلوگیری میکند.
استفاده از ماسک در محیطهای شلوغ یا در زمان شیوع بیماریهای ویروسی نیز به میزان قابل توجهی خطر ابتلا به عفونتهای ریه را کاهش خواهد داد.
روش های درمانی و مراقبتهای ضروری
درمان بیماری بر اساس تشخیص ماهیت آن توسط پزشک انجام میگیرد.
درمان عفونت ریه ویروسی
درمان عفونتهای ویروسی ریه بر کاهش شدت علائم و کمک به بدن برای طی کردن دوره بیماری متمرکز است، زیرا آنتیبیوتیکها در این موارد بیاثر هستند. برای مثال، در مبتلایان به آنفولانزای A، مصرف داروی ضد ویروس تامیفلو (اسلتامیویر) در صورت شروع زودهنگام ممکن است شدت و طول مدت بیماری را کاهش دهد.
در کودکان دچار برونشیولیت ناشی از RSV، استفاده از آنتیبادیهای مونوکلونال جهت کنترل و کاهش عوارض بیماری توصیه میشود. در این نوع عفونتها، بیشتر تمرکز بر استراحت کافی، مصرف مایعات، استفاده از تببرها و مراقبتهای حمایتی است تا بدن بتواند با ویروس مقابله کند.
درمان عفونت ریه باکتریایی
اصلیترین روش درمان عفونتهای باکتریایی ریه، مصرف آنتیبیوتیکها است. نوع آنتیبیوتیک به عامل بیماریزا بستگی دارد و پزشک قبل از دریافت نتیجه آزمایشها، درمان را با داروهای رایج شروع میکند. در موارد خفیفتر، آنتیبیوتیکها به شکل خوراکی تجویز میشوند اما در بیماران با شدت بالای بیماری یا بستری در بیمارستان، داروها به صورت تزریق وریدی استفاده میشوند. شروع زودهنگام مصرف داروها اهمیت زیادی دارد؛ بهطور مثال، در ذات الریه باید آنتیبیوتیکها بدون تأخیر مصرف شوند تا روند بهبودی تسریع شود و از عوارض جدی جلوگیری گردد.
درمان عفونت ریه قارچی و انگلی
در مواردی که عفونت ریه ناشی از قارچ یا انگل باشد، درمان کاملا متفاوت است و به جای آنتیبیوتیکها، از داروهای ضد قارچ و ضد انگل استفاده میشود. برای درمان قارچهای ریوی، داروهایی مانند فلوکونازول، کتوکونازول یا پوساکونازول تجویز میشوند که بسته به نوع قارچ و شدت عفونت انتخاب میشوند.
عفونتهای انگلی ریه نیز با داروهای ضد انگلی خاص درمان میگردند؛ برای مثال، در مورد انگلها داروهایی مانند آلبندازول یا ایورمکتین به کار میروند. این نوع درمانها طولانیتر از درمانهای ویروسی یا باکتریایی هستند و نیاز به پیگیری دقیق پزشک دارند تا از بازگشت یا گسترش عفونت جلوگیری شود.
افراد در معرض خطر عفونت ریه ویرانگر
زندگی یا کار در محیطهایی که سرشار از گرد و غبار، دود، مواد شیمیایی یا آلودگی هوا هستند، خطر ابتلا به عفونتهای ریوی را افزایش میدهد. ذرات آلاینده مستقیماً وارد مجاری تنفسی شوند و علاوه بر ایجاد التهاب، توانایی ریهها در مقابله با عوامل عفونی را کاهش خواهند داد. به عنوان مثال، کارگران معادن یا افرادی که در کارخانههای صنعتی فعالیت میکنند، بیشتر در معرض این تهدید قرار دارند و لازم است از وسایل محافظتی مانند ماسکهای استاندارد و تهویه مناسب استفاده کنند.
کودکان
سیستم ایمنی کودکان هنوز در حال تکامل است و مجاری تنفسی آنها کوچکتر و حساستر از بزرگسالان است. به همین دلیل، در صورت ابتلا به ویروسها یا باکتریها، علائم بیماری در آنها سریعتر شدت میگیرد. برونشیولیت ناشی از ویروس RSV یکی از شایعترین عفونتهای ریوی در نوزادان و کودکان زیر دو سال است که میتواند به بستری در بیمارستان منجر شود.
سالمندان
با افزایش سن، عملکرد سیستم ایمنی بدن بهتدریج کاهش یافته و مقاومت طبیعی در برابر عوامل بیماریزا کمتر میشود. علاوه بر این، بسیاری از سالمندان به بیماریهای زمینهای مانند دیابت، فشار خون بالا یا بیماریهای قلبی و کلیوی مبتلا هستند که بدن را در برابر عفونتهای ریوی آسیبپذیرتر میکند. در عین حال، واکنش بدن آنها به عفونت ممکن است خفیفتر از حالت طبیعی باشد و علائم دیرتر ظاهر شوند که این موضوع تشخیص و درمان را دشوارتر میسازد.
افراد مبتلا به بیماریهای مزمن ریه
بیماریهایی مانند آسم، برونشیت مزمن یا بیماری مزمن انسدادی ریه، ساختار و عملکرد ریه را تحت تأثیر قرار میدهند. در این افراد، مجاری هوایی ملتهب یا باریک شده و هر عفونت ساده میتواند علائم بیماری را تشدید کرده و به حملات حاد تنفسی منجر شود. به همین دلیل، پزشکان به این گروه توصیه میکنند که واکسنهای آنفولانزا و ذاتالریه را دریافت کنند و مراقبتهای تنفسی ویژهای داشته باشند.
افراد سیگاری
مصرف سیگار بهمرور باعث آسیب به بافتهای ریه و از بین رفتن مژکهای تنفسی میشود؛ مژکهایی که نقش اصلی در دفع میکروبها و ذرات خارجی از مجاری هوایی دارند. وقتی این سد دفاعی ضعیف شود، عوامل عفونی راحتتر به ریهها نفوذ کرده و عفونت ایجاد میکنند. علاوه بر آن، سیگار باعث التهاب مزمن در مجاری تنفسی میشود که زمینه را برای ابتلا به برونشیت و ذاتالریه آماده میکند. حتی افرادی که در معرض دود سیگار دیگران قرار میگیرند نیز ریسک بالاتری دارند.
عوارض عفونت ریه ویرانگر
هنگامی که فرد یک بار دچار ذاتالریه یا عفونت شدید ریوی شود، ریهها و سیستم دفاعی بدن ضعیفتر شده و زمینه برای ابتلای مکرر به عفونتهای بعدی فراهم میگردد. این موضوع در کودکان، سالمندان و بیماران مبتلا به بیماریهای زمینهای بیشتر دیده میشود و ممکن است فرد را وارد چرخهای از بیماریهای تنفسی پیدرپی کند.
تجمع مایع یا چرک در ریه (آبسه ریوی)
گاهی عفونت ریه به تشکیل حفرههایی پر از چرک در بافت ریه منجر میگردد که به آن آبسه ریوی گفته میشود. این وضعیت بسیار دردناک بوده و با علائمی مانند درد قفسهسینه، تب طولانی، سرفه همراه با خلط بدبو و تنگی نفس همراه است. درمان آبسه ریوی زمانبر است و نیاز به مصرف طولانیمدت آنتیبیوتیک یا حتی جراحی برای تخلیه چرک دارد.
نارسایی تنفسی
وقتی عفونت باعث پر شدن کیسههای هوایی با مایعات شود، انتقال اکسیژن به خون مختل میگردد. این اختلال با نارسایی تنفسی همراه است؛ وضعیتی که در آن بدن اکسیژن کافی دریافت نمیکند و دیاکسیدکربن بهخوبی دفع نمیشود. نارسایی تنفسی هم باعث تنگی نفس شدید میشود و هم بر عملکرد اندامهای حیاتی مانند قلب و مغز نیز اثر گذاشته و در صورت عدم درمان بهموقع، زندگی بیمار را تهدید میکند.
سپسیس در بیماران پرخطر
سپسیس نوعی عفونت گسترده و سیستمیک است که به افت فشار خون، اختلال عملکرد چندین اندام و حتی مرگ ختم میشود. این عارضه بیشتر در بیماران پرخطر مانند سالمندان، مبتلایان به سرطان یا افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند مشاهده میشود و نیاز به بستری فوری در بخش مراقبتهای ویژه دارد.
مطالعه بیشتر: سرطان ریه و علائم آن
آسیب طولانیمدت بافت ریه
عفونت ریه حتی پس از درمان نیز اثرات ماندگاری بر جای میگذارد. آسیب به بافت ریه ممکن است منجر به سرفههای مزمن، تنگی نفس، کاهش ظرفیت تنفسی و آسیبپذیری در برابر آلودگیهای محیطی شود. در برخی بیماران، این آسیبها به مرور زمان با بیماریهای مزمن ریوی مانند برونشکتازی همراه میگردد که کیفیت زندگی را بهشدت کاهش میدهد.
جمع بندی
شدت ذات الریه از یک عفونت خفیف که با استراحت و درمان ساده کنترل میشود تا موارد بسیار شدید که نیاز به بستری در بیمارستان دارد، متغیر خواهد بود. در حالت عادی، هوا پس از عبور از نای و برونشها به کیسههای هوایی کوچک ریه میرسد و در آنجا تبادل گازها انجام میشود. اما هنگام بروز ذاتالریه، برخی از این کیسههای هوایی با چرک و مایعات التهابی پر میشوند. این وضعیت موجب دشواری در تنفس شده و در نتیجه، اکسیژن کافی وارد خون نمیگردد تا به همه نقاط بدن برسد؛ همین موضوع علت اصلی ضعف، تنگی نفس و احساس خستگی شدید در بیماران مبتلا است.