آسم چیست؟ نشانه ‌ها و مراقبت ‌ها

آسم یکی از بیماری های مزمن تنفسی است که به دلیل التهاب و تنگ شدن راه های هوایی ایجاد می شود. در این بیماری، مسیر عبور هوا در ریه ها نسبت به محرک های مختلف حساس تر می شود و فرد ممکن است دچار سرفه، خس خس سینه، تنگی نفس یا احساس فشار در قفسه سینه شود. شدت علائم در همه افراد یکسان نیست؛ بعضی بیماران فقط گاهی و در شرایط خاص دچار علائم می شوند، اما در برخی دیگر، آسم می تواند روی خواب، فعالیت روزانه، ورزش، کار و کیفیت زندگی اثر جدی بگذارد.

نکته مهم این است که آسم فقط بیماری کودکان نیست. بسیاری از افراد در بزرگسالی برای اولین بار با علائم آسم روبه رو می شوند یا بعد از سال ها علائم خفیف، ناگهان متوجه تشدید مشکلات تنفسی خود می شوند. آلودگی هوا، عفونت های تنفسی، حساسیت ها، دود سیگار، مواد شیمیایی محیط کار، گرد و غبار، هوای سرد، ورزش شدید و استرس از عواملی هستند که می توانند علائم آسم را در بزرگسالان تحریک یا تشدید کنند.

آسم چیست؟

آسم یک بیماری التهابی مزمن در راه های هوایی است. وقتی فرد مبتلا به آسم در معرض محرک قرار می گیرد، دیواره راه های هوایی ملتهب تر می شود، عضلات اطراف مسیر تنفس منقبض می شوند و گاهی تولید مخاط افزایش پیدا می کند. نتیجه این فرآیند، سخت شدن عبور هوا و بروز علائمی مانند تنگی نفس، خس خس، سرفه و فشار قفسه سینه است.

آسم گاهی با بیماری های دیگر مثل آلرژی، سینوزیت، رفلاکس معده، چاقی، بیماری قلبی یا بیماری انسدادی مزمن ریه اشتباه گرفته می شود. به همین دلیل، تشخیص درست اهمیت زیادی دارد. اگر فرد فقط بر اساس علائم خودسرانه از اسپری یا دارو استفاده کند، ممکن است علت اصلی تنگی نفس مشخص نشود و درمان مناسب به تاخیر بیفتد.

وجود علائمی مثل تنگی نفس شدید، کبودی، اختلال هوشیاری، ناتوانی در حرف زدن یا پاسخ ندادن به اسپری فوری می تواند نشانه وضعیت خطرناک تنفسی باشد و نباید با خوددرمانی یا صبر کردن نادیده گرفته شود.

عوامل تشدید کننده آسم

به طور کلی مواردی که باعث به وجود آمدن بیماری آسم و ایجاد حملات پی در پی آن در فواصل زمانی متغیر می باشد، محرک آسم هستند. این محرک ها بسیار متنوع هستند که افراد دارای آسم در بزرگسالان باید با آن ها آشنایی داشته باشند و تا حد امکان از رویایی با آن ها جهت جلوگیری ایجاد حملات جدید تنفسی، خودداری کنند. از مهمترین محرک و عوامل تشدید کننده آسم می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سرماخوردگی و بیماری های ویروسی

با استناد به نظریه متخصصان ریه، ویروس‌ های بیماری زا، از عاملان تشدید حملات آسم می باشد که می توان آن را در سرماخوردگی و انواع بیماری های ویروسی تجربه کرد و حملات آسم را مشاهده نمود.

• ورزش و فعالیت های سنگین

در هنگام اجرای فعالیت های سنگین هوازی و ورزش، مجرای هوای ریه به علت دم و بازدم سریع، دچار تحریک می شوند و با انقباض عضلات آن، حملات آسمی اتفاق می افتد. البته لازم به ذکر است که افراد ورزشکار که به انجام ورزش های هوازی عادت کرده اند،به این عامل واکنش نشان نمی دهند لذا انجام ورزش های سبک روزانه، می تواند یکی از موارد درمانی و کنترل کننده حملات آسم باشد.

• عوامل آلرژی زا

مهمترین عواملی که سبب تحریک مجاری تنفسی می شوند در محیط پیرامون به خصوص در فضای باز قرار دارند که با عنوان عوامل آلرژی زای طبیعی شناخته می شوند. مواردی نظیر گرده گل ها و گیاهان، موی حیوانات و… که بیشتر در فضای باز با فرد در تماس هستند، می توانند نشانه های آسم را در فرد ایجاد کنند.

• عوامل محیطی

برخی از عواملی که در دسته عوامل تحریک زای آسم قرار دارند در محیط اطراف بیمار به وفور یافت می شوند که عدم مواجه با آن ها، بسیار سخت و چالش برانگیز است. مواردی نظیر آلودگی هوا، گرد و غبار، بوی خاک، بوی عطر و ادکلن، هوای سرد، هوای خشک، باد و… جزو این دسته هستند که منجر به ایجاد حملات آسمی می شوند.

• دود سیگار و قلیان

این دو مورد از مهمترین محرک های آسم به شمار می روند که افراد دارای آسم باید از مصرف آن ها به طور صددرصد خودداری کرده و دز محیط قرارگیری آن ها نیز، عاری از دود سیگار و قلیان باشد.

• برخی از داروها

بسیاری از داروها به علت نوع ترکیباتی که دارند برای افراد دارای آسم سم تلقی می شوند و می توانند شدت حملات آسم را بیشتر کنند. داروهایی نظیر آسپرین، بتابلوکرها و… در این دسته قرار دارند.

• استرس و اضطراب

از عاملان روحی تشدید کننده آسم، استرس و اضطراب را می توان نام برد که فرد می تواند در مواجه با این حالات در زندگی روزمره، شاهد حملات آسم بیشتری باشد.

علت آسم در بزرگسالان چیست؟

آسم در بزرگسالان معمولا یک علت واحد ندارد. ترکیبی از زمینه ژنتیکی، حساسیت های فردی، شرایط محیطی و عوامل محرک می تواند در بروز یا تشدید آن نقش داشته باشد. افرادی که سابقه خانوادگی آسم یا آلرژی دارند، بیشتر در معرض ابتلا هستند. با این حال، حتی فردی که سابقه خانوادگی ندارد هم ممکن است در بزرگسالی دچار آسم شود.

از مهم ترین محرک های آسم در بزرگسالان می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• گرد و غبار خانه
• آلودگی هوا و دود وسایل نقلیه
• دود سیگار و قلیان
• عطر، اسپری، مواد شوینده و بوهای تند
• موی حیوانات خانگی
• کپک و رطوبت محیط
• گرده گیاهان
• عفونت های ویروسی مانند سرماخوردگی
• هوای سرد و خشک
• ورزش شدید بدون آمادگی
• استرس و اضطراب
• مواد شیمیایی محیط کار
• برخی داروها در افراد حساس

در شهرهای بزرگ، آلودگی هوا یکی از عوامل مهم تشدید علائم تنفسی است.

بیشتر بخوانید: بیماری‌ های ریوی ناشی از آلودگی هوا

تشخیص آسم چگونه انجام می شود؟

تشخیص آسم فقط با شنیدن شرح حال انجام نمی شود. پزشک ابتدا علائم، زمان شروع، شدت، محرک ها، سابقه آلرژی، سابقه خانوادگی، وضعیت شغلی، داروهای مصرفی و بیماری های همراه را بررسی می کند. سپس معاینه ریه انجام می شود. در برخی بیماران هنگام معاینه خس خس شنیده می شود، اما در بسیاری از موارد، معاینه بین حملات آسم طبیعی است.

اسپیرومتری

اسپیرومتری یکی از مهم ترین تست های عملکرد ریه است. در این تست، میزان هوایی که فرد می تواند با شدت خارج کند و سرعت خروج هوا بررسی می شود. گاهی تست قبل و بعد از مصرف داروی گشادکننده برونش انجام می شود تا مشخص شود آیا تنگی راه های هوایی برگشت پذیر است یا نه.

پیک فلومتر

پیک فلومتر دستگاه ساده ای است که می تواند حداکثر سرعت خروج هوا از ریه را اندازه گیری کند. بعضی بیماران طبق نظر پزشک از این وسیله در خانه استفاده می کنند تا تغییرات تنفس خود را بهتر پیگیری کنند. کاهش عدد پیک فلو می تواند علامتی از بدتر شدن کنترل آسم باشد.

بررسی آلرژی و محرک ها

در برخی بیماران، تست های آلرژی، بررسی ائوزینوفیل خون، FeNO یا آزمایش های تکمیلی می تواند به تشخیص نوع آسم و انتخاب درمان بهتر کمک کند. این بررسی ها به خصوص در آسم آلرژیک، آسم شدید یا مواردی که تشخیص قطعی نیست، اهمیت بیشتری پیدا می کنند.

آسم شغلی در بزرگسالان

یکی از موضوعات مهم در آسم بزرگسالان، آسم شغلی است. این نوع آسم زمانی مطرح می شود که علائم تنفسی فرد بعد از شروع یک شغل جدید یا قرار گرفتن طولانی مدت در معرض مواد محرک محیط کار ایجاد یا تشدید شود. کار در محیط هایی مثل کارگاه های رنگ، صنایع شیمیایی، نانوایی ها، صنایع چوب، آزمایشگاه ها، سالن های زیبایی، مراکز صنعتی، کارخانه ها و محیط های پرگرد و غبار می تواند در برخی افراد باعث تحریک راه های هوایی شود.

اگر علائم شما در روزهای کاری بیشتر است و در روزهای تعطیل یا دوری از محیط کار بهتر می شود، این نکته را حتما به پزشک اطلاع دهید. تشخیص زودتر آسم شغلی اهمیت زیادی دارد، چون ادامه تماس با عامل محرک می تواند بیماری را شدیدتر و کنترل آن را دشوارتر کند.

مراقبت های روزانه برای کنترل آسم

کنترل آسم فقط با دارو انجام نمی شود. بیمار باید محرک های خود را بشناسد و تا حد امکان از آن ها دوری کند. تهویه مناسب خانه، کاهش گرد و غبار، شست و شوی منظم ملحفه ها، پرهیز از دود سیگار، کنترل رطوبت، دوری از عطرها و مواد شوینده تند، استفاده از ماسک در روزهای آلوده و درمان به موقع عفونت های تنفسی می تواند به کاهش علائم کمک کند.

فعالیت بدنی برای بسیاری از بیماران مبتلا به آسم ممنوع نیست، اما باید درست مدیریت شود. گرم کردن قبل از ورزش، دوری از هوای سرد و آلوده، مصرف دارو طبق نظر پزشک و توقف فعالیت هنگام تنگی نفس شدید اهمیت دارد.

دارو درمانی، مهمترین روش کنترلی آسم

در اولین گام، افراد دارای بیماری آسم لازم است که از دو سری دارو استفاده کنند و مصرف آن ها را به عنوان درمان کننده تلقی نمایند. چون آسم نیز مانند سایر بیماری های زمینه ای، با آنکه درمان قطعی ندارد اما نیاز به کنترل مداوم و روزانه دارد تا مشکلی را در سلامت ارگان های بدن ایجاد نکند. داروهایی که برای بیماران آسمی لحاظ می شود در دو نوع داروهای کنترل کننده و داروهای ضدحمله شناخته می شود.

داروهای کنترل کننده

این داروها، مطابق نامی که دارند میزان تحریک مجرای هوایی فرد را کنترل می کنند و از تحریک بیش از حد مجرای هوایی در مواجه با عوامل تحریک کننده جلوگیری می کنند. این داروها در نوع استنشاقی و خوراکی ارائه می شوند که مصرف روزانه آن ها ضروری می باشد. تنوع بالایی از داروهای کنترل کننده آسم وجود دارند که براساس شدت آسم، جنسیت فرد و… تحت نظر پزشک تجویز می شوند.

داروهای ضد حمله

این داروها جزو داروهای ضروری است که همواره باید همراه بیمار باشد. در صورت مشاهده حملات آسم در طول روز یا شب، فرد می تواند با استفاده از این داروها، از خاصیت گشاد کنندگی برونش آن استفاده کرده و عضلات مجاری هوایی را شل کنند. این داروها در نوع استنشاقی هستند و با اسپری کردن، سریعا وارد بافت عضلات مجاری هوا می شوند و اثر دارویی لازم را اعمال می کنند. البته میزان سرعت اثردهی این داروها فوق العاده بالا است که این امر به سبب جلوگیری از شدت حمله و اثرات سوء ناشی از آن اعمال شده است. اسپری های سالبوتامول از رایج ترین داروهای ضدحمله آنی به شمار می روند.

مراقبت های آسم

به همراه داشتن داروهای ضروری و مصرف به موقع آن ها، می تواند تا حد زیادی از ایجاد و شدت حملات آسمی جلوگیری کند. اما شناخت یک سری از اقدامات که می تواند مانع از بروز حملات آسم شود، برای این دست از افراد ضروری می باشد. به طور کلی افراد دارای بیماری آسم در طول زندگی روزمره، موظف به رعایت یک سری نکات هستند که این امر برای کنترل بیماری آن ها و جلوگیری از شدت گرفتن آن در آینده، بسیار اهمیت دارد. از مهمترین اقدامات موردنظر می توان به موارد زیر اشاره کرد:

از استعمال سیگار و قلیان خودداری شود.

دود ناشی از سیگار و قلیان برای آسم بسیار ضرر دارد. بنابراین استعمال آن برای خود فرد و حتی اطرافیان آن ممنوع می باشد. فرد دارای این عارضه در صورت اطلاع از وجود دود سیگار و قلیان در محیط، فورا باید به ترک محیط اقدام کند تا از حملات آسم در امان بماند.

وزن فرد باید متعادل باشد.

کنترل وزن اهمیت بسیار زیادی در جلوگیری از شدت حملات آسم دارد. به عبارتی هرچقدر وزن فرد بیشتر باشد، امکان دریافت اکسیژن لازم از سیستم تنفسی فرد کمتر می شود که این عاملی برای تحریک شدن عضلات مجرای هوای بیمار است. بنابراین با انجام اقدامات درمانی اصولی تحت نظر دکتر تغذیه، باید هرچه سریع تر برای به دست آوردن وزن متعادل، اقدام گردد. کاهش وزن نادرست با رژیم غذایی خودسرانه و ورزش های سنگین منجر به شدت بیماری آسم می شود.

از ورزش های سبک و منظم استفاده شود.

ورزش کردن برای فرد دارای آسم ممنوع نیست اما شدت فعالیت ورزشی باید کاملا محتاطانه انتخاب گردد. فعالیت هایی مانند یوگا، پیاده روی روزانه و… می تواند برای شروع ورزش جهت کنترل بهتر بیماری آسم، عالی به نظر برسد.

از مصرف غذاهای التهابی پرهیز شود.

غذاهای تند، دارای عطر و بوی غلیظ و اقلامی که همواره باعث تحریک مجرای هوایی فرد می شود، باید از برنامه غذایی فرد حذف گردد. علاوه بر آن گنجاندن غذاهای ضدالتهابی مانند انواع میوه و سبزی و مکمل های تجویز شده برای آسم مانند امگا 3، برای این دست از بیماران در اولویت قرار دارد.

از داروهای تجویز شده توسط پزشک استفاده گردد.

مصرف آنتی بیوتیک ها برای از بین بردن خلط ریه، یک اقدام خودسر و خطرناک است که ممکن است مقاومت سیستم ایمنی بدن به این داروها را افزایش دهد و در زمان بیماری، اثر مطلوب را برای حذف باکتری و ویروس نداشته باشد. در بسیاری از مواقع نیازی به مصرف آنتی بیوتیک برای باز شدن مجرای هوایی نیست و فقط کافی است داروهای کنترل و ضدحمله را استفاده کرد.

احتیاط لازم برای جلوگیری از ابتلا به بیماری های عفونی  و ویروسی انجام گیرد.

مدت زمان درمان و دوره نقاهت افراد دارای آسم، در صورتی که بیماری عفونی یا سرماخوردگی بگیرند بیشتر از سایر افراد است. بنابراین لازم است احتیاط بالایی در فصول سرد سال برای جلوگیری از ابتلا به بیماری های مختلف صورت بگیرد.

از عوامل تحریک کننده فاصله گرفته شود.

قرارگیری در معرض عوامل تحریک کننده مجرای هوایی مانند بوهای تند، مو و پر حیوانات، گرد و غبار و… منجر به افزایش شدت این بیماری می شود که لازم است روش های مراقبتی و پیشگیری اعمال شود. استفاده از لباس های نخی و بدون پلاستیک و پشم، به خصوص در هنگام خواب از الزامات است.

از دستگاه بخور استفاده شود.

در هوای سرد و خشک، بهتر است برای افزایش رطوبت مجرای هوایی، از دستگاه بخور استفاده گردد تا میزان رطوبت محیط را بالا برده و مانع از خشکی ریه و سرفه های خشک فرد شود.

آسم در سالمندان

تشخیص آسم در سالمندان گاهی دشوارتر است، چون تنگی نفس ممکن است به بیماری قلبی، کاهش آمادگی جسمانی، چاقی یا بیماری انسدادی مزمن ریه نسبت داده شود. از طرف دیگر، بعضی سالمندان به دلیل ضعف دست، مشکلات بینایی یا هماهنگ نکردن دم با فشردن اسپری، دارو را درست مصرف نمی کنند.

در سالمندان، بررسی دقیق بیماری های همراه، داروهای مصرفی، نحوه استفاده از اسپری و احتمال همزمانی آسم با COPD اهمیت زیادی دارد. اگر فرد سابقه سیگار کشیدن داشته باشد، ارزیابی تخصصی ریه ضروری تر می شود.

حمله آسم چیست و چگونه باید جدی گرفته شود؟

حمله آسم زمانی رخ می دهد که علائم تنفسی فرد به طور ناگهانی یا تدریجی بدتر شود. در این وضعیت، راه های هوایی تنگ تر می شوند، عبور هوا سخت تر می شود و بیمار ممکن است احساس کند نمی تواند نفس کافی بکشد. حمله آسم می تواند خفیف، متوسط یا شدید باشد.

علائم حمله آسم شامل افزایش سرفه، خس خس شدید، تنگی نفس، فشار قفسه سینه، سختی در صحبت کردن، تنفس سریع، اضطراب، رنگ پریدگی یا کبودی لب ها و بی اثر شدن داروی فوری است. حمله شدید آسم می تواند خطرناک باشد و نباید با خوددرمانی یا تاخیر در مراجعه نادیده گرفته شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر برای اولین بار دچار خس خس، سرفه طولانی، تنگی نفس یا فشار قفسه سینه شده اید، بهتر است بررسی شوید. همچنین اگر آسم شما قبلا تشخیص داده شده اما علائم بیشتر شده، شب ها از خواب بیدار می شوید، فعالیت روزانه محدود شده یا مصرف اسپری فوری زیاد شده است، مراجعه به پزشک ضروری است.

افرادی که همزمان بیماری قلبی، دیابت، چاقی، بارداری، سابقه سیگار، آلرژی شدید یا بیماری ریوی دیگر دارند، باید نسبت به علائم تنفسی حساس تر باشند.

این پاسخ ها برای افزایش آگاهی هستند و جایگزین معاینه پزشک نیستند. اگر تنگی نفس، خس خس سینه، سرفه طولانی یا فشار قفسه سینه دارید، بهتر است توسط پزشک بررسی شوید.

جمع بندی

آسم بیماری قابل کنترل است، اما نیاز به تشخیص درست، درمان منظم و شناخت محرک ها دارد. سرفه مکرر، خس خس سینه، تنگی نفس و احساس فشار در قفسه سینه از نشانه های اصلی آسم هستند، اما شدت و الگوی علائم در هر فرد متفاوت است. تشخیص دقیق معمولا با شرح حال، معاینه و تست هایی مانند اسپیرومتری انجام می شود.

درمان آسم شامل داروهای کنترل کننده، داروهای تسکین سریع، آموزش صحیح استفاده از اسپری، دوری از محرک ها و پیگیری منظم است. اگر علائم شدید، ناگهانی یا مقاوم به اسپری فوری باشد، مراجعه فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است. برای بررسی تخصصی علائم تنفسی، تشخیص علت تنگی نفس و انتخاب برنامه درمانی مناسب، مراجعه به پزشک و کلینیک آرام بهترین تصمیم است.