آیا چیزی درباره تأثیر دیابت بر اعصاب شنیدهاید؟ یکی از عوارض پنهان ولی شایع دیابت، بروز اختلالی به نام نوروپاتی دیابتی یا همان دیابت عصبی است. این بیماری در اثر آسیب به اعصاب محیطی بدن به وجود میآید و اغلب در بیمارانی که دیابت نوع ۱ یا ۲ دارند، دیده میشود. با توجه به اینکه این آسیب عصبی به مرور زمان پیشرفت میکند، تشخیص زودهنگام و کنترل آن برای جلوگیری از عوارض شدید، اهمیت زیادی دارد. علائم، دلایل و راهکارهای درمانی این بیماری را در ادامه شرح خواهیم داد.
نوروپاتی دیابتی چیست؟
این وضعیت زمانی رخ میدهد که قند خون بالا به مرور زمان به اعصاب بدن آسیب میزند. اعصابی که مسئول حرکت، حس و عملکردهای مختلف بدن هستند تحت تأثیر قرار میگیرند، طوریکه حتی چشمها نیز درگیر میشوند.
نوروپاتی شاید اولین نشانه از دیابت باشد و قبل از تشخیص قطعی بیماری ظاهر شود. مشکلات عصبی قابل توجه در طول ۱۰ سال اول ابتلا به دیابت نمایان میشوند. هر چه مدت بیشتری فرد با دیابت زندگی کند، احتمال ابتلا به نوروپاتی افزایش خواهد داشت. بهطور تقریبی، نیمی از افراد مبتلا به دیابت دچار نوعی از نوروپاتی هستند.
علت بروز دیابت عصبی
عوامل متعددی در ایجاد این بیماری دخیل هستند. یکی از اصلیترین آنها، قند خون بالا و کنترلنشده در طولانیمدت است. بالا بودن قند خون به اعصاب آسیب رسانده و در عملکرد صحیح آنها و انتقال سیگنالها به مغز اختلال ایجاد میکند. در عین حال، قند خون بالا به دیوارهی مویرگهای تغذیهکننده اعصاب آسیب زده و آنها را ضعیف میسازد. عوامل افزایشدهنده خطر ابتلا به دیابت عصبی:
- بالا بودن مداوم سطح قند خون مهمترین عامل در پیشرفت نوروپاتی است.
- وقتی مدت ابتلا به دیابت بیشتر باشد، احتمال بروز نوروپاتی نیز بالا میرود.
- نارسایی کلیه ناشی از دیابت باعث ورود سموم به جریان خون شده و به اعصاب آسیب میزند.
- شاخص توده بدنی (BMI) بالاتر از ۲۵، فرد را در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به عوارض دیابت از جمله نوروپاتی قرار میدهد.
- سیگار کشیدن با محدود کردن جریان خون در اندامها، روند بهبود زخمها را کند کرده و احتمال آسیب عصبی را افزایش میدهد.
علائم دیابت عصبی در بیمارات مبتلا
علائم بسیار متنوع هستند و بسته به نوع و شدت آسیب عصبی در افراد مختلف به شکلهای متفاوتی ظاهر میشوند. این علامتها در نواحیای بروز میکنند که بیشترین آسیب عصبی را تجربه کردهاند.
- احساس درد، سوزش، یا تیر کشیدن در نواحیای مانند پاها، دستها، پوست یا طرفین بدن.
- در تعدادی بیماران، آسیب عصبی منجر به ضعف عضلانی یا کاهش قدرت عضلات در اندامهای تحتانی میشود.
- احساس درد مبهم یا گزگز در بخشهایی مانند ساق پا، ران یا دستها.
- فرد دچار کاهش یا افزایش حساسیت به لمس، درد یا دما در نواحی آسیبدیده میشود. این اختلال در درک حس خطر آسیبهای ثانویه مانند سوختگی یا زخم را افزایش خواهد داد.
- نوروپاتی دیابتی سیستم گوارش را نیز تحت تأثیر قرار داده و منجر به علائمی مانند سوءهاضمه، اسهال یا یبوست میگردد.
انواع دیابت عصبی که نیاز به درمان فوری دارند
| نوروپاتی محیطی (پریفرال) | اعصاب محیطی که از مغز و نخاع به سایر نقاط بدن مانند پاها و دستها میرسند، آسیب میبینند. این نوع دیابت عصبی بر حس، حرکت یا هر دو تأثیر میگذارد. ابتدا پاها درگیر میشوند و بیماران ممکن است بیحسی، گزگز یا درد در اندامهای تحتانی را احساس کنند. معاینه سالانه پاها برای بیماران دیابتی بسیار ضروری است. |
| نوروپاتی خودمختار (اتونومیک) | اعصابی که عملکرد اندامهای داخلی بدن را کنترل میکنند دچار آسیب میشوند. این مشکل بر سیستمهای مختلف بدن از جمله قلب، دستگاه گوارش، مثانه، اندام جنسی، غدد عرق، چشمها و حتی توانایی بدن در تشخیص افت قند خون (هیپوگلیسمی) تأثیر دارد. |
| نوروپاتی کانونی (فوکال) | آسیب به یک عصب خاص یا گروه کوچکی از اعصاب در بخشهایی مانند دست، صورت، ساق یا پا وارد میشود. این نوع دیابت عصبی ناگهانی و موضعی بوده و باعث درد یا ضعف در ناحیهی درگیر میگردد. |
| نوروپاتی پروگزیمال | نوعی نادر از نوروپاتی دیابتی است که بیشتر نواحی لگن، ران و باسن را تحت تأثیر قرار میدهد. یک سمت بدن را درگیر کرده و اغلب با درد شدید و ضعف عضلانی همراه است. منجر به کاهش وزن قابل توجه میشود. |
جهت رزرو نوبت در بهترین متخصص قلب تماس بگیرید.
تأثیر استرس بر ابتلا به دیابت عصبی
استرس به تنهایی عامل مستقیم ابتلا به دیابت نیست اما نقش مهمی در اختلال روند کنترل قند خون و افزایش خطر دیابت نوع ۲ دارد. به این ترتیب که استرس مزمن منجر به افزایش سطح هورمونهایی مانند کورتیزول و آدرنالین میشود. این افزایش، عملکرد سلولهای تولیدکننده انسولین در لوزالمعده را مختل نموده و باعث کاهش تولید انسولین میشود که به نوبه خود ممکن است زمینه را برای بروز دیابت نوع ۲ هموار سازد.
استرس باعث پرخوری عصبی و در نتیجه افزایش وزن میشود که این هم یکی از عوامل تاثیرگذار در ابتلا به دیابت نوع ۲ است.
جهت رزرو نوبت با بهترین پزشک مغز و اعصاب تماس بگیرید.
عوارض نوروپاتی دیابتی
دیابت عصبی غالبا در ناحیه پاها احساس شده و باعث از بین رفتن حس لامسه در پاها میگردد. در نتیجه، فرد متوجه زخمها، فشار کفش یا آسیبهای کوچک نمیشود و این بیتوجهی سبب ایجاد زخمهای مزمن، عفونت و در موارد شدید حتی قطع عضو خواهد شد.
از دیگر عوارض مهم دیابت عصبی، اختلال در تعادل و هماهنگی حرکتی است. به دلیل ضعف عملکرد عصبی، احتمال زمین خوردن، شکستگی و محدودیت در حرکت بالا میرود. به علاوه، موجب ایجاد دردهای مزمن و طاقتفرسا میشود. این دردها گاهی چنان شدید هستند که مشکلات روانی مانند اضطراب و افسردگی را در پی دارند.
در نوع خاصی از این بیماری به نام نوروپاتی اتونومیک، عملکرد اندامهای داخلی نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. اختلال در ضربان قلب، نوسان فشار خون، مشکلات گوارشی، دشواری در دفع ادرار و کاهش حس لامسه از جمله عوارضی هستند که کیفیت زندگی بیمار را بهشدت تحت تأثیر قرار میدهند.
تشخیص دیابت عصبی چگونه انجام میشود؟
بیمار پس از مشاهده علائم مشکوک مانند بیحسی، گزگز یا درد در اندامها به متخصص غدد مراجعه میکند. پزشک با انجام معاینه اولیه، آزمایش خون را تجویز کرده و وضعیت کنترل قند خون بیمار را بررسی خواهد کرد تا از روند مدیریت دیابت آگاه شود. در صورت مشکوک بودن به آسیب عصبی، بیمار به متخصص مغز و اعصاب ارجاع داده میشود.
متخصص مواردی مانند وضعیت پوست پا، وجود نبض، دمای پوست و قدرت عضلات را ارزیابی میکند. سپس برای ارزیابی دقیقتر، آزمایشهایی مثل نوار عضله (EMG) و تست سرعت هدایت عصبی (NCS) انجام میشود.
نوار عضله عملکرد عضلات را در پاسخ به تحریکات عصبی بررسی میکند در حالی که تست سرعت هدایت عصبی سرعت انتقال پیامهای عصبی را اندازهگیری نموده و سلامت عصبها را مشخص میسازد.
اصول درمان و کنترل دیابت عصبی
علی رغم اینکه هنوز درمان قطعی برای ترمیم اعصاب آسیبدیده وجود ندارد، اما میتوان با روشهای مختلف، پیشرفت بیماری را کند و علائم آن را کنترل کرد.
کنترل قند خون و کند کردن روند پیشرفت بیماری
کاربردیترین راه برای مهار دیابت عصبی، کنترل دقیق قند خون است. تثبیت سطح قند خون از آسیب بیشتر به اعصاب جلوگیری کرده و حتی در برخی موارد روند بیماری را معکوس میکند. این اقدام، زیربنای تمام روشهای درمانی محسوب میشود و بدون آن، هیچ دارویی بهتنهایی مؤثر نخواهد بود.
تسکین درد و علائم با دارو
با اینکه آسیبهای وارد شده به اعصاب قابل برگشت نیستند، اما پزشکان برای کاهش درد، سوزش و علائم آزاردهنده داروهایی تجویز میکنند.
- داروهای موضعی مثل کرم کپسایسین
- داروهای سیستمیک شامل:
- ضد تشنجها
- ضدافسردگیهای سهحلقهای (مثل آمیتریپتیلین)
- مهارکنندههای بازجذب سروتونین و نوراپینفرین (مثل دولوکستین)
- مسکنهای خاص مانند پرگابالین و تاپنتادول
- پچهای پوستی لیدوکائین برای تسکین موضعی
- داروهای افیونی مثل ترامادول یا اکسیکدون، فقط بهعنوان گزینه آخر و با احتیاط زیاد مصرف میشوند.
بیمارانی که دچار دردهای مزمن هستند، اغلب با افسردگی و اضطراب نیز درگیر میشوند. در این موارد، درمان ترکیبی دارویی و رواندرمانی توسط متخصصین مغز و اعصاب یا پزشکان غدد درونریز توصیه میشود. از سوی دیگر، مشکلات گوارشی، بیاختیاری ادرار و افت فشار خون هم نیاز به درمان جداگانه دارند.
انرژی نوری تکفام مادون قرمز (MIRE)
در این روش از نوری با طول موج خاص (۸۰ نانومتر) استفاده میشود که به بافت زیر جلدی نفوذ کرده و باعث گشاد شدن عروق خونی میشود. افزایش خونرسانی به اعصاب به بهبود تغذیه و ترمیم آنها کمک کرده و در نتیجه درد و التهاب کاهش پیدا میکند.
تحریک الکتریکی عصب از طریق پوست و الکتروتراپی
با استفاده از جریان الکتریکی با فرکانس پایین، دردهای عصبی کمتر شده و برای کاهش ورم و بهبود زخمهای پا در بیماران دیابتی مفید خواهد بود.
فیزیوتراپی برای بیماران مبتلا به دیابت عصبی
فیزیوتراپی در بیماران مبتلا به نوروپاتی دیابتی نقش مهمی در پیشگیری از زخم پای دیابتی دارد. آموزش حرکت صحیح، حفظ تعادل و وضعیت بدنی مناسب از جمله مزایای آن است. برای بیمارانی که دچار قطع عضو شدهاند، تمرینات فیزیکی از گرفتگی عضلات جلوگیری میکند.
درمانهای گیاهی دیابت عصبی
تعدادی از بیماران ترجیح میدهند از روشهای طبیعی برای کنترل علائم استفاده کنند.
- چک کردن مداوم قند خون
- کنترل فشار خون
- رژیم غذایی متعادل و استفاده بیشتر از میوهها و سبزیجات
- ورزش منظم و ترک سیگار
اسیدهای چرب مفید مانند امگا ۳، گاما لینولنیک اسید و آلفا لیپوئیک اسید برای کاهش علائم توصیه میشوند. دانههای گیاهی مانند فلفل قرمز، گشنیز، شنبلیله، دارچین، میخک و زیره سیاه نیز در کاهش علائم تاثیر دارند ولی باید با احتیاط مصرف شوند.
کدام ویتامینها برای درمان نوروپاتی دیابتی مفید هستند؟
وقتی پای بهبود عملکرد اعصاب و کاهش علائم آزاردهنده نوروپاتی دیابتی وسط باشد، تغذیه درست و مصرف ویتامینهای کلیدی مثل یک تقویتکننده قدرتمند عمل میکند. در صدر این ویتامینهای مهم، ویتامینهای گروه B و E قرار دارند.
ویتامین B12: کمبود این ویتامین با آسیب به اعصاب محیطی در ارتباط است. مصرف کافی B12 برای بازسازی سلولهای عصبی مفید بوده و حس بیحسی، گزگز و ضعف عضلات را کاهش میدهد.
ویتامینهای B1 و B6: در تولید انرژی عصبی، بهبود عملکرد سیستم عصبی و کاهش التهاب نقش دارند. مصرف مکملهای ب کمپلکس روند بهبود علائم دیابت عصبی را تسریع میکند.
ویتامین E: با خواص آنتیاکسیدانی قوی، نقش محافظت از بافتهای عصبی در برابر استرس اکسیداتیو را بر عهده دارد. این ویتامین التهابهای مزمن را کاهش داده و مانع آسیب بیشتر به سلولهای عصبی میگردد.
درمان خانگی نوروپاتی دیابتی
گاهی اوقات تغییرات ساده در سبک زندگی ما نقش شگفتانگیزی در کاهش علائم و حتی پیشگیری از پیشرفت بیماری ها ئارد. این روشها با وجود اینکه خانگی هستند اما پایههای اصلی کنترل نوروپاتی بهحساب میآیند و به نوعی درمان مکمل طبیعی برای مدیریت این بیماری محسوب میشوند.
غذای شما باید سرشار از میوهها، سبزیجات، غلات کامل و دانههای مفیدی چون زیره، گشنیز، فلفل قرمز، دارچین و میخک باشد.
کلید اصلی پیشگیری و کنترل نوروپاتی دیابتی، تثبیت سطح قند خون است. روزانه قند خود را چک کنید و مراقب نوسانات آن باشید.
ورزش منظم را جدی بگیرید و در نظر داشته باشید که تحرک، مثل دارو عمل میکند. ورزش روزانه باعث بهبود جریان خون، کاهش دردهای عصبی و افزایش انرژی عمومی بدن میگردد. حتی پیادهرویهای منظم هم معجزه میکنند.
قطع مصرف سیگار و کاهش مصرف الکل اهمیت بسیار زیادی دارد. نیکوتین و الکل هر دو به اعصاب آسیب میزنند و مسیر بهبودی را کند میکنند.
خواب کافی، مدیریت استرس، مصرف منظم وعدههای غذایی و نوشیدن آب کافی از دیگر پایههای مراقبت خانگی از دیابت عصبی است.
چه زمانی باید فورا به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر دیابت دارید، باید همیشه هوشیار باشید چون که نوروپاتی دیابتی ممکن است بیصدا آغاز شود و بهتدریج زندگی روزمره شما را مختل کند. به هیچ وجه معاینات دورهای را پشت گوش نیندازید و نسبت به تغییرات بدنی خود بیتفاوت نباشید. اگر اخیرا متوجه شدهاید که زخمهای روی دست یا پا دیرتر از حد معمول خوب میشوند، عفونت میکنند یا حتی بیحسی عجیبی در آن ناحیه حس میکنید، باید این علائم را جدی بگیرید. در صورتی که دچار درد، سوزش یا ضعف شدید در پاها، اختلال در عملکرد ادراری یا جنسی یا احساس سرگیجه و افت انرژی مداوم شدهاید، بدون تعلل به پزشک غدد مراجعه کنید.
این نشانهها شاید حاکی از پیشرفت نوروپاتی باشند و تاخیر در مراجعه به پزشک، خطر آسیبهای جدیتری مثل زخم پای دیابتی یا اختلال در عملکرد اندامها را به همراه دارد.
سخن پایانی
نوروپاتی دیابتی از عوارض جدی و پیشرونده بیماری دیابت است که در صورت عدم کنترل مناسب قند خون و سایر شاخصهای حیاتی مانند فشار خون، چربی و وزن بدن، منجر به آسیب دائمی به اعصاب میشود. این آسیبها اغلب در اندامهای تحتانی مانند پاها بروز پیدا میکنند و کاهش حس در این نواحی موجب میگردد که فرد متوجه زخم یا آسیب نشود و به عفونت، زخمهای مزمن یا حتی قطع عضو منتهی گردد. کنترل دقیق دیابت و داشتن سبک زندگی سالم در پیشگیری و کاهش عوارض دیابت عصبی تاثیر زیادی دارد.
همچنین بخوانید: تنگی کانال نخاعی