قلب برای رساندن خون غنی از اکسیژن به تمام سلولها، به هماهنگی بینقص اجزای خود وابسته است. کلیدیترین اجزا در این مسیر، دریچه آئورت است که همانند دروازه یکطرفه، خون را از بطن چپ به بزرگترین شریان بدن میفرستد. وقتی این دروازه مهم به تدریج باریکتر شود؛ خون با سختی عبور میکند و فشار زیادی به قلب وارد میآید. تنگی دریچه آئورت اگر به موقع تشخیص و درمان نشود، مسیر زندگی فرد را به چالش میکشد.
تنگی دریچه آئورت چیست؟
دریچه آئورت دارای سه برگه انعطافپذیر است که تنها به سمت خارج از بطن باز شده و از بازگشت خون به قلب جلوگیری میکنند. وقتی این دریچه باریک یا سفت شود، جریان خون به سمت آئورت کاهش یافته و فشار زیادی به بطن چپ وارد میشود. این وضعیت که تنگی دریچه آئورت نام دارد، از شایعترین و جدیترین مشکلات دریچهای قلب است و در صورت عدم درمان منجر به عوارض خطرناک میشود.
علت بروز این بیماری ممکن است مادرزادی باشد، مانند وجود دریچه آئورت دو لتی، یا در بیشتر موارد با افزایش سن و به دلیل تجمع کلسیم و آسیب برگههای دریچه ایجاد شود. نتیجه این تغییرات، محدود شدن میزان خون خروجی از قلب و کاهش اکسیژنرسانی به اندامها است.
علائم تنگی دریچه آئورت
در بسیاری از افراد، تنگی دریچه آئورت تا مدتها بدون علامت باقی میماند و زمانی که باریک شدن دریچه شدیدتر شود و خروج خون از بطن چپ بهطور قابل توجهی محدود گردد، نشانهها ظاهر میشوند. علائم شایع این بیماری شامل موارد زیر است:
- درد یا فشار در قفسه سینه
- تپش قلب یا ضربان قلب سریع
- تنگی نفس یا دشواری در تنفس، بهویژه هنگام فعالیت
- سرگیجه، احساس سبکی سر یا حتی غش کردن
- دشواری در راه رفتن حتی در مسافتهای کوتاه
- تورم در مچ یا کف پا
- اختلال در خواب
- کاهش توانایی انجام فعالیتهای روزمره یا کاهش سطح انرژی
علائم در نوزادان و کودکان مبتلا به نوع مادرزادی تنگی دریچه آئورت متفاوت است:
- خستگی و بیحالی پس از فعالیت
- افزایش وزن ناکافی یا عدم رشد مناسب
- کاهش اشتها
- مشکلات تنفسی
آمار و شیوع تنگی دریچه آئورت
تنگی دریچه آئورت در افراد زیر ۶۵ سال چندان زیاد نیست، مگر در مواردی که این مشکل به صورت مادرزادی از بدو تولد وجود داشته باشد. آمارها نشان میدهد که حدود ۵ درصد از افراد بالای ۶۵ سال با افزایش سن به این عارضه مبتلا میشوند.
چه کسانی بیشتر در معرض تنگی دریچه آئورت هستند؟
تنگی دریچه آئورت ممکن است هر فردی را، بهصورت مادرزادی یا بر اثر عوامل اکتسابی، درگیر کند. با این وجود، برخی گروهها نسبت به دیگران در معرض خطر بیشتری قرار دارند:
افراد مسن و سالخوردهک افزایش سن، احتمال رسوب کلسیم و سفت شدن دریچه را بیشتر میکند.
افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیوی: اختلال در تعادل مواد معدنیف روند کلسیفیکاسیون را سرعت میبخشد.
افراد با سابقه پرتودرمانی قفسه سینه: پرتودرمانی بافت دریچه را سفت و عملکرد آن را مختل میسازد.
افراد دچار بیماری مادرزادی قلبی: مخصوصا وجود دریچه آئورت دو لتی که از ابتدا عملکرد طبیعی ندارد.
افراد با سابقه عفونتهای قلبی: مانند تب روماتیسمی یا اندوکاردیت عفونی که به بافت دریچه آسیب میزنند.
افراد مبتلا به بیماریهای زمینهای: از جمله دیابت، کلسترول بالا و فشار خون بالا که بر سلامت عروق و دریچهها تأثیر منفی میگذارند.
انواع تنگی دریچه آئورت قلب
در تنگی دریچه آئورت مادرزادی، فرد از بدو تولد دچار ناهنجاری در ساختار دریچه آئورت است. این وضعیت در دوران کودکی علامت خاصی ایجاد نمیکند اما با گذشت زمان و کاهش جریان خون در بدن، به بروز مشکلات جدی قلبی منجر میگردد.
تنگی دریچه آئورت اکتسابی زمانی رخ میدهد که فرد در کودکی مشکلی در دریچه آئورت نداشته، اما در طول زندگی به دلیل عواملی مانند رسوب کلسیم، التهاب، یا بیماریهای قلبی دیگر، دچار باریک شدن دریچه میشود. این وضعیت با افزایش سن شایعتر است و به تدریج باعث بروز علائم شدید و محدودیت در فعالیتهای روزمره خواهد شد.
علل تنگی دریچه آئورت
با افزایش سن، رسوبات کلسیم بر روی لبههای دریچه آئورت تجمع پیدا میکنند. این فرآیند که به آن کلسیفیکاسیون دریچه آئورت گفته میشود، باعث سفت و باریک شدن دریچه و محدود شدن جریان خون میگردد. در بسیاری از افراد، علائم این وضعیت ممکن است تا دهه هفتم یا هشتم زندگی بروز نکند. البته، در افرادی که نقص مادرزادی قلبی دارند، این رسوبات در سنین پایینتر باعث اختلال جدی میشوند.
نقص مادرزادی دریچه آئورت
دریچه آئورت در حالت عادی دارای سه لت (برگه) است اما برخی از نوزادان بهصورت مادرزادی با یک یا دو لت به دنیا میآیند. این ناهنجاری ساختاری، عبور خون را محدود میکند. علی رغم اینکه ممکن است در دوران کودکی مشکل قابلتوجهی ایجاد نشود اما با گذشت زمان و افزایش سن، دریچه آسیب دیده و دچار تنگی میشود.
تب روماتیسمی
در صورتی که گلودرد استرپتوکوکی به موقع درمان نشود منجر به تب روماتیسمی میگردد. این بیماری به مرور زمان باعث ایجاد بافت اسکار و تغییر شکل دریچه آئورت میشود. این تغییرات همراه با تجمع رسوبات کلسیم، مسیر عبور خون را باریک و عملکرد دریچه را مختل میکند.
تشخیص تنگی دریچه آئورت
پزشک با بررسی نشانهها، سوابق پزشکی و معاینه فیزیکی، به وجود مشکل مشکوک میشود. سپس با استفاده از ابزارهای تخصصی، وضعیت دریچه و عملکرد قلب را ارزیابی میکند. مهمترین روشهای تشخیص عبارتند از:
اکوکاردیوگرافی
یکی از اصلیترین ابزارهای تشخیص که با استفاده از امواج صوتی، تصویری دقیق از قلب و جریان خون ایجاد میکند. این روش شدت تنگی دریچه، وضعیت برگههای دریچه و عملکرد عضله قلب را بهخوبی نشان میدهد.
الکتروکاردیوگرام
یک تست بدون درد که با نصب حسگرهایی روی قفسه سینه، بازو یا پا، فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند و ضربانهای غیرطبیعی یا نشانههای فشار بر قلب را مشخص میسازد.
کاتتریزاسیون قلبی
روش تهاجمی است که در موارد خاص، وقتی سایر آزمایشها نتیجه قطعی ندادهاند، انجام میشود. در این روش یک لوله باریک از طریق رگ به قلب هدایت میشود تا فشار و جریان خون بهطور مستقیم اندازهگیری گردد.
عکسبرداری با اشعه ایکس از قفسه سینه
این تصویربرداری میتواند بزرگی قلب، وجود رسوبات کلسیم روی دریچه آئورت و یا تغییرات در رگ آئورت را نشان دهد.
تست ورزش یا تست استرس
با راه رفتن روی تردمیل یا رکاب زدن روی دوچرخه ثابت، عملکرد قلب در حین فعالیت سنجیده میشود تا مشخص گردد که دریچه آئورت تحت فشار چگونه عمل میکند.
سیتی اسکن قلب
ترکیب چندین تصویر دقیق اشعه ایکس است که نمایی سهبعدی و جزئی از قلب ارائه میدهد. این روش اندازه دریچه آئورت و هرگونه تغییر ساختاری آن را بهطور دقیق ارزیابی کند.
درمان تنگی دریچه آئورت
تنگی دریچه آئورت در نوزادان، کودکان و بزرگسالان قابل درمان است. در مراحل خفیف، ممکن است مراقبتهای خانگی و مصرف دارو برای کنترل علائم کافی باشد. اما در موارد پیشرفته و شدید، جراحی بهعنوان گزینه اصلی مطرح میشود. اغلب جراحیها بهصورت کمتهاجمی یعنی با ایجاد یک برش کوچک روی قفسه سینه و حداقل آسیب به بافتهای اطراف انجام میشوند.
تعویض دریچه آئورت ترانسکاتتر
روش کمتهاجمی جایگزین جراحی باز است که در آن دریچه آسیبدیده با یک دریچه بیولوژیکی (ساختهشده از بافت خوک یا گاو) جایگزین میشود. این روش برای افرادی که در معرض خطر بالای عوارض جراحی سنتی هستند، ایمنتر است.
بالون والولوپلاستی
بیشتر در نوزادان و کودکان کاربرد دارد. در این روش، یک کاتتر از طریق رگ بازو یا کشاله ران وارد قلب میشود و بالونی که به سر آن متصل است، در محل دریچه باد میشود تا دهانه آن باز گردد. در بزرگسالان، اثر این روش موقتی بوده و پس از مدتی دریچه دوباره تنگ خواهد شد.
تعویض دریچه آئورت
برای مواردی که دریچه بهشدت آسیب دیده باشد، انجام میشود. دریچه معیوب با یک دریچه مکانیکی یا بیولوژیکی جایگزین میگردد. در برخی موارد از روش راس استفاده میشود که طی آن دریچه آئورت با دریچه ریوی بیمار جایگزین میگردد.
جراحی ترمیم دریچه آئورت
در موارد آسیب محدود به بخشی از دریچه، جراح آن بخش را ترمیم میکند. این روش نسبت به تعویض دریچه کمتر انجام میشود.
درمان خانگی تنگی دریچه آئورت
اگر پزشک متخصص پس از معاینه تشخیص دهد که شما دچار تنگی دریچه آئورت قلبی هستید، ابتدا داروهای لازم را برای کنترل وضعیت قلب تجویز میکند که مصرف منظم آنها ضروری است. در کنار مصرف دارو، رعایت برخی نکات در خانه برای بهبود کیفیت زندگی و کاهش فشار بر قلب اهمیت دارندف از جمله:
- رعایت رژیم غذایی سالم شامل مصرف فیبر، میوه، سبزیجات و لبنیات کمچرب.
- ورزش منظم حداقل ۳۰ دقیقه در روز، متناسب با توان قلب و طبق نظر پزشک.
- حفظ وزن ایدهآل و کاهش وزن در صورت اضافهوزن.
- پرهیز کامل از سیگار و دخانیات.
- مدیریت استرس و اضطراب با روشهایی مانند مدیتیشن، تنفس عمیق یا یوگا.
درمان تنگی دریچه آئورت در طب سنتی
آیا درمان گیاهی برای تنگی دریچه آئورت موثر است؟ قبل از هر اقدامی برای درمان غیرجراحی یا گیاهی، حتما باید به یک پزشک متخصص قلب مراجعه کنید تا وضعیت دقیق بیماری شما مشخص شود. پس از تایید پزشک قلب، با یک متخصص طب سنتی یا طب گیاهی مشورت کنید تا داروها و روشهای طبیعی که برای تقویت سلامت قلب و بهبود علائم کمک کننده هستند را به شما معرفی کند. توجه داشته باشید که درمانهای گیاهی باید مکمل درمانهای پزشکی باشند و جایگزین جراحی یا مراقبتهای تخصصی نشوند.
پیشگیری از تنگی دریچه آئورت
با توجه به اینکه شایعترین علت ایجاد این عارضه، رسوب کلسیم روی دریچه قلب است، کنترل عوامل خطر مشابه با بیماری عروق کرونری اهمیت زیادی دارد. ترک سیگار در اولویت است چون که مصرف دخانیات روند آسیب به عروق و دریچهها را تسریع میکند.
انجام ورزش منظم و روزانه برای بهبود گردش خون و حفظ سلامت قلب مهم است. در صورت ابتلا به دیابت، فشارخون بالا یا چربی خون بالا، کنترل دقیق و مداوم این بیماریها را جدی بگیرید تا از پیشرفت آسیبهای قلبی جلوگیری شود.
یکی دیگر از اقدامات مهم، درمان سریع و کامل تب حاد روماتیسمی در کودکان است چون این بیماری از علل اصلی ایجاد مشکلات دریچهای در آینده محسوب میشود. علی رغم اینکه به دلیل پیشرفتهای بهداشتی و درمانی، میزان بروز بیماریهای دریچهای در بسیاری از کشورها کاهش یافته است اما پیشگیری و پیگیری منظم وضعیت سلامت قلب در کاهش خطر ابتلا اهمیتی قابل توجهی دارد.
تفاوت تنگی و نارسایی دریچه آئورت
هر دو بر جریان طبیعی خون در قلب اثر میگذارند، اما ماهیت و مسیر اختلال آنها متفاوت است. در تنگی دریچه آئورت، دهانه دریچه که بین بطن چپ و سرخرگ آئورت قرار دارد تنگ میشود و این تنگی باعث میگردد خون کافی نتواند از بطن چپ به آئورت و سپس به سراسر بدن پمپاژ شود. در نتیجه، فشار کاری قلب برای تأمین خونرسانی افزایش یافته و در مراحل پیشرفته، این وضعیت منجر به نارسایی قلبی میشود.
نارسایی یا گشادی دریچه آئورت زمانی رخ میدهد که دریچه بهخوبی بسته نمیشود و همین نقص موجب برگشت خون از آئورت به بطن چپ پس از هر ضربان قلب میشود. این برگشت خون سبب کاهش خونرسانی مؤثر به بدن و تجمع بیش از حد خون در قلب میگردد که در طولانیمدت خطر نارسایی قلبی را افزایش میدهد.
سخن پایانی
تنگی دریچه آئورت از بیماریهای شایع قلبی در سنین میانسالی است که به دلیل محدود شدن دهانه دریچه، جریان خون از بطن چپ به آئورت کاهش پیدا میکند. این اختلال با علائمی مانند تنگی نفس، خستگی زودرس، تورم مچ یا کف پا، درد یا فشار در قفسه سینه، احساس گیجی یا منگی و ضربان نامنظم قلب همراه است. در موارد پیشرفته، بهترین روش درمان، تعویض دریچه آئورت قلب است که بهصورت جراحی قلب باز یا با استفاده از روشهای کمتهاجمی انجام میشود.
البته، تغییر سبک زندگی نقش مهمی در پیشگیری از نوع اکتسابی این بیماری دارد. این اقدامات شامل ورزش منظم روزانه، داشتن رژیم غذایی سالم و سرشار از چربیهای مفید مانند امگا-۳، پرهیز از مصرف الکل، ترک سیگار و کنترل سایر عوامل خطر قلبی مانند فشارخون، دیابت و کلسترول بالا است. چنین تغییراتی برای سلامت دریچههای قلب مفید هستند و احتمال ابتلا به بسیاری از بیماریهای قلبی دیگر را نیز کاهش میدهند.
سوالات متداول
چه عواملی باعث بروز تنگی دریچه آئورت میشوند؟
مهمترین علتهای ایجاد این بیماری شامل تب روماتیسمی، ناهنجاریهای مادرزادی قلب، رسوب کلسیم روی دریچه و آسیب ناشی از پرتودرمانی است.
نشانههای تنگی شدید دریچه آئورت چیست؟
از علائم رایج این مشکل میتوان به تنگی نفس، درد یا فشار در قفسه سینه، ضربان تند یا نامنظم قلب، خستگی مفرط، احساس گیجی یا غش، و ورم در مچ یا کف پا اشاره کرد.
مؤثرترین راه درمان تنگی شدید دریچه آئورت چیست؟
بهترین روش درمان، تعویض دریچه آئورت است که از طریق عمل کمتهاجمی با کاتتر یا عمل جراحی قلب باز انجام میگیرد.