تشنج (غش) و درمان آن با متخصص مغز و اعصاب

تشنج یکی از شایع‌ترین اختلالات عصبی است که می‌تواند در هر سنی، از کودکی تا سالمندی، رخ دهد. بسیاری از افراد پس از مشاهده حرکات غیرارادی بدن، از دست دادن هوشیاری، خیره شدن ناگهانی یا لرزش اندام‌ها این سؤال را مطرح می‌کنند که تشنج چیست و چرا اتفاق می‌افتد؟

تشنج زمانی رخ می‌دهد که فعالیت الکتریکی مغز به طور ناگهانی دچار اختلال شود. این وضعیت می‌تواند علائم مختلفی از جمله حرکات غیرقابل کنترل بدن، کاهش سطح هوشیاری، اختلال در تکلم، گیجی یا حتی خیره شدن چندثانیه‌ای ایجاد کند. برخلاف تصور بسیاری از افراد، هر تشنجی به معنای ابتلا به صرع نیست و عواملی مانند تب بالا، افت قند خون، آسیب‌های مغزی، سکته مغزی، عفونت‌های مغزی یا برخی بیماری‌های زمینه‌ای نیز می‌توانند باعث بروز تشنج شوند.

شناخت علائم تشنج، آگاهی از اقدامات صحیح هنگام حمله، تشخیص به‌موقع علت زمینه‌ای و مراجعه به متخصص مغز و اعصاب نقش مهمی در پیشگیری از عوارض احتمالی دارد. در این مقاله به طور کامل با انواع تشنج، علائم هشداردهنده، دلایل بروز، روش‌های تشخیص، درمان و اقدامات ضروری هنگام تشنج آشنا خواهید شد.

تشنج چیست؟

تشنج شامل تغییراتی در فعالیت الکتریکی مغز می باشد. این تغییرات علائم چشمگیر و قابل توجهی را در فرد ایجاد می کند و هم در بعضی از موارد علائم خاصی ندارد. علائم یک حمله تشنج شدید شامل لرزش شدید و از دست دادن کنترل و هوشیاری می باشد. با این حال حملات صرع خفیف نیز می توانند نشانه ای از یک مشکل پزشکی مهم باشد، بنابراین شناسایی آنها اهمیت زیادی دارد.

علائم تشنج

علائم تشنج بسته به ناحیه درگیر مغز و نوع تشنج می‌تواند متفاوت باشد. بعضی از افراد هنگام تشنج دچار حرکات شدید و واضح می‌شوند، اما در برخی دیگر علائم بسیار خفیف‌تر است.

از شایع‌ترین علائم تشنج می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• از دست دادن ناگهانی هوشیاری
• سفت شدن بدن
• حرکات پرشی یا لرزشی دست و پا
• خیره شدن به یک نقطه
• گیجی و منگی پس از حمله
• بی‌اختیاری ادرار
• گاز گرفتن زبان
• افتادن ناگهانی
• اختلال در صحبت کردن
• احساس ترس، اضطراب یا حالت غیرعادی قبل از حمله

علائم هشدار قبل از تشنج

برخی بیماران قبل از شروع تشنج، علائم هشداردهنده‌ای را تجربه می‌کنند که به آن «اورا» گفته می‌شود. اورا در واقع می‌تواند شروع یک تشنج باشد و به بیمار کمک کند تا سریع‌تر در جای امن قرار بگیرد.

علائم هشدار قبل از تشنج ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• احساس بوی غیرعادی
• مزه عجیب در دهان
• احساس ترس ناگهانی
• سرگیجه
• تاری دید
• حالت تهوع
• احساس آشنا بودن یا ناآشنا بودن محیط
• احساس بالا آمدن چیزی از معده
• گزگز یا بی‌حسی در بخشی از بدن

اگر این علائم به صورت تکرارشونده رخ می‌دهند، بهتر است حتماً توسط پزشک بررسی شوند.

هنگام تشنج چه باید کرد؟

کمک‌های اولیه هنگام تشنج اهمیت زیادی دارد. هدف اصلی این است که بیمار آسیب نبیند و راه تنفس او باز بماند.

در هنگام تشنج این کارها را انجام دهید:

• آرامش خود را حفظ کنید.
• بیمار را تنها نگذارید.
• وسایل خطرناک را از اطراف او دور کنید.
• اگر بیمار روی زمین افتاده است، یک وسیله نرم زیر سر او قرار دهید.
• لباس تنگ اطراف گردن را آزاد کنید.
• بیمار را به آرامی به پهلو بچرخانید تا راه تنفس باز بماند.
• زمان شروع و پایان تشنج را ثبت کنید.
• پس از پایان تشنج، تا برگشت کامل هوشیاری کنار بیمار بمانید.

هنگام تشنج چه کارهایی ممنوع است؟

برخی اقدامات اشتباه می‌توانند به بیمار آسیب بزنند. هنگام تشنج از انجام این کارها خودداری کنید:

• چیزی داخل دهان بیمار نگذارید.
• تلاش نکنید زبان بیمار را بیرون بکشید.
• بیمار را با زور نگه ندارید.
• به بیمار آب، غذا یا دارو ندهید.
• سعی نکنید حرکات بدن او را متوقف کنید.
• تا زمانی که هوشیاری کامل برنگشته، بیمار را تنها نگذارید.

چه زمانی تشنج خطرناک است؟

در بسیاری از موارد، تشنج پس از چند دقیقه متوقف می‌شود؛ اما بعضی شرایط نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد.

در موارد زیر باید فوراً با اورژانس تماس بگیرید:

• تشنج بیشتر از ۵ دقیقه طول بکشد.
• چند تشنج پشت سر هم رخ دهد.
• فرد برای اولین بار دچار تشنج شده باشد.
• بیمار پس از پایان تشنج به هوش نیاید.
• تشنج در آب اتفاق افتاده باشد.
• بیمار باردار باشد.
• فرد به دیابت، بیماری قلبی یا بیماری زمینه‌ای مهم مبتلا باشد.
• بیمار هنگام تشنج دچار آسیب، ضربه یا خونریزی شده باشد.
• تنفس بیمار پس از پایان تشنج طبیعی نشود.

تشنج در خواب

تشنج در خواب یکی از انواع تشنج است که ممکن است تشخیص آن سخت‌تر باشد، زیرا بیمار هنگام حمله خواب است و خودش چیزی به یاد نمی‌آورد. گاهی اطرافیان متوجه تکان‌های غیرعادی، صداهای نامعمول، افتادن از تخت یا حرکات شدید بدن در خواب می‌شوند.

علائم احتمالی تشنج در خواب شامل موارد زیر است:

• گاز گرفتن زبان
• بی‌اختیاری ادرار
• بیدار شدن با سردرد
• خستگی شدید بعد از خواب
• گیجی پس از بیدار شدن
• افتادن از تخت
• تکان‌های شدید بدن هنگام خواب

اگر این علائم تکرار شوند، مراجعه به متخصص مغز و اعصاب ضروری است.

علت تشنج چیست؟

تشنج می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. گاهی علت آن مشخص است و گاهی پس از بررسی‌های پزشکی علت دقیق پیدا نمی‌شود.

برخی از علت‌های احتمالی تشنج عبارت‌اند از:

• صرع
• تب بالا
• ضربه به سر
• سکته مغزی
• تومور مغزی
• عفونت‌های مغزی
• افت شدید قند خون
• اختلالات الکترولیتی
• مصرف یا قطع ناگهانی برخی داروها
• ترک الکل یا مواد
• کم‌خوابی شدید
• زمینه ژنتیکی

تشخیص تشنج چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص تشنج فقط با مشاهده یک حمله انجام نمی‌شود و پزشک باید شرح حال بیمار، علائم قبل و بعد از حمله، سابقه بیماری‌ها و نتایج آزمایش‌ها را بررسی کند.

روش‌های رایج برای بررسی تشنج شامل موارد زیر است:

• معاینه عصبی
• نوار مغز یا EEG
• MRI مغز
• سی‌تی‌اسکن مغز
• آزمایش خون
• بررسی قند خون
• بررسی سطح الکترولیت‌ها
• بررسی سابقه مصرف داروها
• در برخی موارد، مانیتورینگ ویدئویی EEG

نکته مهم این است که طبیعی بودن نوار مغز همیشه به معنی رد کامل تشنج یا صرع نیست. گاهی فعالیت غیرطبیعی مغز فقط در زمان خاصی دیده می‌شود و پزشک ممکن است بررسی‌های تکمیلی درخواست کند.

درمان تشنج

درمان تشنج به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد. اگر تشنج به دلیل افت قند خون، تب، اختلالات متابولیک یا مصرف دارو ایجاد شده باشد، درمان علت اصلی اهمیت زیادی دارد. اما در بیمارانی که دچار تشنج‌های تکرارشونده یا صرع هستند، ممکن است پزشک داروهای ضدتشنج تجویز کند.

درمان می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• مصرف منظم داروهای ضدتشنج
• درمان علت زمینه‌ای
• اصلاح سبک زندگی
• خواب کافی
• پرهیز از مصرف الکل و مواد
• کنترل استرس
• پیگیری منظم با متخصص مغز و اعصاب
• در موارد خاص، بررسی برای جراحی یا درمان‌های تخصصی‌تر

قطع ناگهانی داروهای ضدتشنج می‌تواند خطرناک باشد و احتمال حمله مجدد را افزایش دهد. بنابراین داروها باید فقط با نظر پزشک تغییر یا قطع شوند.

آیا تشنج قابل پیشگیری است؟

همه انواع تشنج قابل پیشگیری نیستند، اما در بسیاری از بیماران می‌توان با رعایت برخی نکات احتمال حمله را کاهش داد.

برای کاهش احتمال تشنج این موارد توصیه می‌شود:

• داروها را طبق دستور پزشک مصرف کنید.
• خواب کافی داشته باشید.
• از مصرف الکل و مواد خودداری کنید.
• استرس شدید را مدیریت کنید.
• وعده‌های غذایی را حذف نکنید.
• در صورت داشتن محرک خاص، از آن دوری کنید.
• مراجعات منظم پزشکی را جدی بگیرید.

تشنج در کودکان

تشنج در کودکان دلایل و ویژگی‌های خاص خود را دارد و بهتر است در یک مقاله جداگانه به‌طور کامل بررسی شود. اگر به دنبال اطلاعات تخصصی‌تر درباره علت، علائم، خطرات و اقدامات لازم هنگام تشنج کودک هستید، پیشنهاد می‌کنیم مقاله «تشنج در کودکان» را مطالعه کنید.

آیا تشنج کانونی یا همان تشنج جزئی است ؟

تشنج های کانونی را تشنج جزئی نیز می نامند زیرا در یک ناحیه از مغز شروع می شوند. آنها می توانند در اثر هر نوع آسیب کانونی ایجاد شوند که باعث گره خوردن اسکار می شود. سابقه پزشکی یا MRI در حدود نیمی از افرادی که تشنج کانونی دارند، علت ضربه، سکته یا مننژیت را شناسایی می کند.

در این نوع از تشنج در ابتدا، فرد ممکن است متوجه علائم جزئی شود که به آن هاله گفته می شود. ممکن است شخص تغییری در احساسات داشته باشد یا احساس کند چیزی در حال وقوع است. برخی از افرادی که هاله را تجربه می کنند، احساس بلند شدن در معده را شبیه به سوار شدن بر روی ترن هوایی توصیف می کنند.

با گسترش تشنج در سراسر مغز، علائم بیشتری ظاهر می شود. اگر فعالیت الکتریکی غیرطبیعی ناحیه وسیعی از مغز را درگیر کند، ممکن است فرد احساس گیجی کند، یا لرزش جزئی، سفت شدن ماهیچه‌ها، یا حرکات جویدن یا جویدن را تجربه کند. تشنج های کانونی که باعث تغییر آگاهی می شوند، تشنج های کانونی ناآگاه یا تشنج های جزئی پیچیده نامیده می شوند.

تشنج با شروع عمومی

تشنج با شروع عمومی، موجی از ترشحات عصبی غیرطبیعی در سراسر قشر مغز کم و بیش به طور همزمان است. شایع ترین علت عدم تعادل در “ترمزها” (مدارهای بازدارنده) و “شتاب دهنده” (مدارهای تحریک کننده) فعالیت الکتریکی در مغز است. تشنج عمومی ممکن است یک جزء ژنتیکی داشته باشد، اما تنها تعداد کمی از افراد مبتلا به تشنج عمومی دارای اعضای خانواده با همین وضعیت هستند. افزایش جزئی در خطر تشنج عمومی در کودکان یا سایر اعضای خانواده فرد مبتلا به تشنج عمومی وجود دارد، اما شدت تشنج می تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. آزمایش ژنتیکی ممکن است علت تشنج عمومی را نشان دهد.

متخصص مغز و اعصاب برای تشخیص تشنج کیست؟

برای تشخیص تشنج و بیماری صرع نیاز است که به یک پزشک متخصص مغز و اعصاب و مرکز درمان تشنج مراجعه شود. متخصص مغز و اعصاب در زمینه بیماری های مختلفی چون تشنج، صرع، میگرن، بیماری پارکینسون، سکته مغزی، فلج چندگانه و.. تخصص و دانش لازم را دارا می باشد. این پزشک بسته به شرایط بیمار، با استفاده از راه­های تشخیصی مختلف، وجود بیماری موردنظر را در فرد تشخیص خواهد داد و پس از آن اقدامات لازم برای درمان یا کنترل آغاز می شوند. طبیعی است که هر چه متخصص مغز و اعصاب از مهارت و دانش بیشتری برخوردار باشد، بیمار در معرض روش درمانی و تشخیصی بهتری قرار خواهد گرفت.

گاهی بسته به شرایط ممکن است، پزشک کلینیک مغز و اعصاب را به یک جراح مغز و اعصاب ارجاع دهد تا فرد اقدام به جراحی تشنج نماید.