درمان بیماری های اعصاب و روان و راهکارهای موجود برای آن، یکی از مهمترین چالشهای موجود در نظام سلامت جهانی است، چرا که بیش از یک سوم جمعیت دنیا حداقل یک بار درگیر مشکلات روانی در زندگی خود بودهاند.
بیماریهای اعصاب و روان میتوانند از مواردی موانند اضطراب، افسردگی، اختلالات خواب، وسواس و … شروع شده و به موارد حادتر و شدیدتری نیز ختم شوند. بنابراین بسیار مهم است که با استفاده از پیشرفتهای علمی و فناوریهای نوینی که اخیرا در مسیر درمان این بیماریها رخ داده است، به درمان جدی آنان بپردازیم.
در ادامه از این مقاله با ما همراه باشید تا به بررسی راهکارهای نوین در درمان بیماری های اعصاب و روان بپردازیم.
بررسی علائمی مانند اضطراب، افسردگی و استرس و دلیل رخ دادن آنان
امروزه هر یک از علائم یاد شده همچون، اضطراب، افسردگی و استرس در جوامع مختلف از اختلالات روانی و هیجانی شایعی هستند که سلامت روان و کیفیت زندگی فردی، اجتماعی و شغلی افراد را تحت تاثیر قرار میدهند.
به طور کلی میتوان گفت علت بروز نشانههای این اختلالات در هر فرد میتواند متفاوت باشد. اما میتوان گفت که شایعترین و مهمترین علت بروز این اختلالات ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی، سبک زندگی و فشارهای اجتماعی است.
در ادامه هر یک از این این مشکلات را به طور دقیق بررسی میکنیم چرا که شناخت دقیق علائم و ریشههای این موارد، میتواند اولین و حتی مهمترین گام در مسیر درمان و دستیابی به آرامش روانی باشد.
بررسی اضطراب و دلایل آن
هر شخصی در طول زندگی خود با علائم اضطراب خصوصا در مواقع پرتنش رو به رومیشود و میتوان گفت که اضطراب در اصل واکنشی طبیعی و مفید به شرایط سخت و پرچالش و دلهرهانگیز است. اما چه زمانی اضطراب تبدیل به بیماری مزمن اعصاب و روان میشود و آنجاست که باید مورد بررسی دقیق قرار گیرد؟
زمانی که اضطراب به طور ناگهانی، شدید، مزمن و بیدلیل رخ میدهد، به یک بیماری روانی تبدیل میشود و باید هرچه سریعتر مورد درمان قرار گیرد، در غیر این صورت فرد در انجام کارهای ساده نیز ممکن است دچار اضطراب شود.
علائم اضطراب مزمن چیست؟
- نگرانی مداوم
- تحریکپذیری
- مشکلات خواب
- دشواری در تمرکز
- افزایش ضربان قلب
- تعریق
- اضطراب اجتماعی
دلایل اضطراب بی مورد و خطرناک
- وراثت
- عدم تعادل شیمیایی مغز
- تجربههای ناخوشایند گذشته
- فشارهای محیطی
افسردگی چیست؟ علت افسردگی
در جامعه امروزی، اصطلاح افسردگی را بسیاری از افراد به کار میبرند، بی آنکه بدانند پشت این واژه چه بار سنگینی نهفته است. افسردگی به آن سادگی نیست که هر شخص با اندکی احساس فرسودگی و خستگی در روزمرگی خود، آن را به خودش نسبت دهد، چرا که افسردگی نوعی اختلال جدی روانی است.
این اختلال با احساس غم عمیق و مداوم، بیانگیزگی و کاهش علاقه به فعالیتهای روزمره همراه است، بدین صورت که شما دیگر از انجام کارهایی که قبلا از آنان لذت میبردید و حتی از تفریحات مهیج و جذاب خود، زده می شوید و دیگر هیچ احساس خوبی نسبت به انجام آنان ندارید.
این اختلال نیز میتواند در زندگی هر شخص که از یک اتفاق ناگوار مانند از دست دادن یک فرد نزدیک بر اثر مرگ، از دست دادن یک موقعیت شغلی یا رابطه عاطفی و … بیرون آمده است، رخ دهد، اما باید به دنبال درمان آن بود چرا که اگر افسردگی شدید شود میتواند باعث افکار بسیار منفی و خطرناک شود.
علائم افسردگی
- غم و اندوه مداوم
- تغییر شدید وزن
- اختلال خواب
- خستگی
- کاهش انرژی
- افکار منفی
- تمایل به خودکشی
علل افسردگی چیست؟
- ژنتیک
- تغییرات هورمونی
- شرایط سخت زندگی
- تنهایی اجتماعی
بررسی استرس و اینکه چه زمان خطرناک است؟
استرس را نیز میتوان یک واکنش طبیعی بدن در برابر چالشها و شرایط تهدیدکننده در نظر گرفت، اما زمانی که به صورت مفرط و بیدلیل یا با شدتی زیاد رخ میدهد باعث مشکلات روحی روانی و حتی جسمی میشود که میتواند سلامتی فرد را به خطر بیاندازد. همچنین لازم به ذکر است که وقتی استرس به شکل مزمن ادامه پیدا کند، میتواند منجر به مشکلات جدی روانی مانند اضطراب و افسردگی شود.
علائم اصلی استرس
- سردرد
- تنش عضلانی
- مشکلات گوارشی
- بیخوابی
- تحریکپذیری
عوامل اصلی وجود استرس
- فشارهای شغلی
- مشکلات خانوادگی
- شرایط مالی نامطلوب
- سبک زندگی ناسالم
راهکارهای نوین غلبه بر اضطراب، افسردگی و استرس در علم پزشکی جدید
خوشبختانه در حال حاضر و با پیشرفت روز افزون علم پزشکی، روشهای نوین درمانی متعدد و بی خطری برای تمامی اختلالات روانی ذکر شده وجود دارد که در ادامه هر یک را مورد بررسی قرار میدهیم.
درمان شناختی رفتاری (CBT)
پیش از هرچیز بهتر است به این مساله بپردازیم که CBT چیست و در رابطه با اختلالات روانی چه کمکی میکند. CBT یک روش رواندرمانی کوتاهمدت و هدفمحور است که به افراد کمک میکند افکار، احساسات و رفتار و دیگر عوامل را به طرزی بررسی کنند که از چرخه اضطراب رهایی یابند.
فرض میکنیم افکار ما (مثل «نمیتونم از عهدهاش بر بیام») روی احساسات (ترس، نگرانی) و رفتارها (فرار، اجتناب) تأثیر میگذارد. CBT کمک میکند این افکار شناسایی، ارزیابی و در صورت نیاز «تغییر» داده شوند یا با شواهدی که واقعیترند جایگزین شوند. وقتی فکر تغییر کند، احساس و رفتار هم عوض میشود — و اضطراب کم میشود.
تکنیکهای کلیدی درمان شناختی رفتاری CBT
- ثبت فکر (Thought record): این تکنیک به این معناست که هنگامی که شما احساس اضطراب میکنید، افکار خود را مینویسید و بر روی آن تمرکز میکنید تا یک فکر متعادلتر بسازید.
مثال: فکر «همهچیز خراب میشه، از پسش بر نمیام، خیلی سخته»
شواهد علیه: «قبلاً هم از پس مشکلات برآمدم»
فکر جایگزین: «ممکنه سخت باشه، ولی میتونم قدمبهقدم پیش ببرمش و دنبال راهحل مناسب بگردم».
- مواجهه یا اکسپوژر (Exposure): در این راهکار فرد سعی میکند تا اگر از موقعیتی میترسد (مثل حرف زدن جلوی جمع، کنفرانس و …)، به صورت مرحلهای و کنترلشده در آن موقعیتها قرار گیرد تا اضطراب به طور طبیعی کاهش یابد.
- بازسازی شناختی (Cognitive restructuring): با پرسشهای هدایتشده خطاهای فکری (مثل همهیاهیچانگاری، فاجعهانگاری) را پیدا و اصلاح میکنیم.
- تمرینهای رفتاری و مهارتآموزی: تکنیکهای آرامسازی، مدیریت نگرانی و مهارتهای حل مسئله.
۲) درمانهای مبتنی بر ذهنآگاهی برای غلبه بر اضطراب (Mindfulness / MBSR / MBCT)
«ذهنآگاهی» یعنی توجه کردنِ آگاه، هدفمند و بدون قضاوت به تجربهی لحظهحال. برنامههای شناختهشده مانند MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction) و MBCT (Mindfulness-Based Cognitive Therapy) ساختارمندند و بهصورت گروهی یا فردی آموزش داده میشوند.
ذهنآگاهی باعث میشود شما بین افکار خود و هویت اصلی خود تفکیکی اساسی بیابید که این فاصله یا متاکاگنیشن کمک میکند کمتر درگیر بزرگ کردن افکار اضطرابی شوید.
تحقیقات و نتایج عصبی بیولوژیکی نشان میدهد تمرین مداوم میتواند فعالیت آمیگدالا (مرکز واکنشهای ترس) را کم کند و بخشهای پیشپیشانی را تقویت کند که در تنظیم هیجان نقش دارند.
تمرینهای عادی برای این مثال
- تنفسِ آگاه (تمرکز روی نفس برای ۵–۲۰ دقیقه).
- اسکن بدن (بدون تلاش برای تغییر، فقط حس کردن).
- حرکتهای موزون و آهسته (یوگاِ ذهنآگاه).
- تمرینهای کوتاه در طول روز (لحظهای توجه به حس دستها، بوها، صداها).
مطالعات نشان دادهاند که مداخلات مبتنی بر ذهنآگاهی میتوانند اضطراب و استرس را کاهش دهند؛ در برخی مطالعات MBSR در کاهش اضطراب تا حدی با دارو قابل مقایسه بوده است.
نکات عملی برای شروع درمان بیماری های اعصاب و روان
- برای شروع می توانید به راحتی از ۵–۱۰ دقیقه تمرین روزانه شروع کنید و آن را به طور هفتگی افزایش دهید.
- اپلیکیشنهای مفید مدیریت زمان و اضطراب و … میتوانند کمک کننده باشند هرچند در صورت نیاز باید به طور مداوم تحت نظر متخصص باشید.
- صبور باشید؛ ذهنآگاهی مهارتی است که با تکرار قوی میشود.
۳) درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)
ACT از خانواده «رواندرمانیهای موج سوم» است و هدف اصلیاش افزایش «انعطافپذیری روانی» است: یعنی یادگیری پذیرش افکار و احساسات نامطلوب بهجای مبارزه دائمی با آنها، و در کنار آن حرکتِ هدفدار به سمت ارزشها و زندگی معنیدار.
اصول کلیدی و مثال ساده:
ACT چند فرایند کلیدی دارد: پذیرش، تفکیکشدن از افکار (cognitive defusion)، آگاهی از زمان حال، ارزشها و اقدام متعهدانه.
مثلاً بهجای اینکه بخواهید فورا «احساس اضطراب را حذف کنید»، یاد میگیرید آن را بپذیرید و در عین حال کاری کنیید که با ارزشهایتان همخوانی دارد (مثلاً شرکت در یک کلاس مهم ، حتی با وجود اضطراب).
تکنیکهای عملی در جلسه
- تمرینات پذیرش: تمرینهایی که نشان میدهد تلاش برای کنترل و حذف دائمی احساسات اغلب انرژی و زمان زیادی میگیرد و نتیجه معکوس دارد.
- تفکیک افکار: تمرینهایی مثل گفتن یک فکر با صدای بلند یا نوشتنش و دیدناش بهعنوان «فکر» نه حقیقت ثابت.
- کار بر روی ارزشها و برنامه عملی: فهرست ارزشها و تعیین گامهای کوچک برای زندگی مطابق با آنها.
۴) نوروفیدبک (Neurofeedback)
نوروفیدبک شکلی از بیوفیدبک است که بهصورت لحظهای فعالیت مغزی (معمولاً EEG) را مانیتور میکند و به فرد بازخورد میدهد تا به مرور الگوهای مغزی «آرمانیتر» را یاد بگیرد.
الکترودهای سطحی روی پوست سر قرار میگیرند و امواج مغزی را ثبت میکنند. نرمافزار آن سیگنالها را پردازش کرده و به فرد بازخورد دیداری یا شنیداری میدهد (مثلاً بازیای که فقط وقتی موج آلفا افزایش یابد جلو میرود). با تکرار و تقویتیابی، مغز «آموزش» میبیند که چگونه الگوهای کمتنشتری تولید کند .
چه نوع جلساتی است و چه انتظاری داشته باشیم؟
هر جلسه معمولاً بین ۳۰–۶۰ دقیقه است. تعداد جلسات معمولاً زیاد است (۲۰–۴۰ جلسه رایج است) و اثر نیازمند تکرار و تمرین مداوم است. بعضی مراکز قبل از شروع، qEEG یا «نقشه مغزی» میگیرند تا پروتکل هدفمندتری اجرا کنند.
شواهد و وضعیت علمی
شواهد در گذشته پراکنده و متناقض بود اما در چند سال اخیر مطالعات بهتری انجام شده و مرورهای نظاممند جدید نشان میدهند نوروفیدبک برای برخی بیماران اضطرابی اثربخش است و در برخی بررسیها «اثر بالینی معنادار» دیده شده است؛ با این حال راهنماهای جامع و توافق جهانی هنوز محدود است و کیفیت مطالعات متغیر است.
مزایا و معایب و نکات عملی درمان بیماری های اعصاب و روان
- مزایا: غیرتهاجمی، بدون دارو، روی خودتنظیمی تمرکز دارد.
- معایب: هزینه نسبتاً بالا، نیاز به تعداد جلسات زیاد، کیفیت ارائه و تجربهی تکنیکال مرکز مهم است.
۵) تحریک مغناطیسی فرامغزی (TMS / rTMS)
TMS یک روش غیرتهاجمی است که با القای میدان مغناطیسی، فعالیت نورونها در نقاط خاصی از قشر مغز را تنظیم میکند.
یک سیمپیچ مغناطیسی روی جمجمه قرار میگیرد و پالسیهای مغناطیسی کوتاه به ناحیه هدف (مثلاً ناحیه پیشپیشانی) داده میشود. این پالسها جریانهای الکتریکی ضعیفی در بافت مغزی القا میکنند که میتواند الگوهای فعالیت عصبی را تغییر دهد. جلسات معمولاً هر روز کاری برای چند هفته انجام میشود (مثلاً ۲۰–۳۰ جلسه).
هماکنون قویترین شواهد برای افسردگی مقاوم به درمان است؛ در برخی اختلالات اضطرابی (مثل PTSD، OCD یا حتی GAD) مطالعات نشان میدهند TMS میتواند علائم را کاهش دهد یا به عنوان گزینهای در بیمارانی که به درمانهای مرسوم پاسخ ندادهاند کاربرد داشته باشد
هر جلسه حدود ۲۰–۴۵ دقیقه است؛ در طول جلسات بیمار بیدار است و ممکن است صدای کلیک یا احساس پینگ در سر را تجربه کند. عوارض معمولاً خفیفاند (سردرد گذرا، ناراحتی خفیف در محل تماس)؛ خطر تشنج بسیار کم است اما در برخی موارد باید احتیاط ویژه صورت گیرد.
TMS معمولاً توسط روانپزشک تخصصی و در مراکز مجهز انجام میشود. اگر دارویی یا درمانهای دیگر جواب ندادهاند، این گزینه را میتوان با نظر روانپزشک بررسی کرد.
۶) هنردرمانی (Art Therapy) چرا و چگونه میتواند اختلالات روانی و اضطراب را کم کند
هنردرمانی استفاده هدفمند از فرایند خلق هنری (نقاشی، موسیقی، تئاتر، نویسندگی) به عنوان ابزار درمانی و نه صرفاً سرگرمی است. در هنردرمانی، خلق اثر همراه با بازتاب درمانگر انجام میشود تا احساسات بیان و پردازش شوند.
- ابراز غیرکلامی احساسات: بعضی احساسات سخت است با کلمات گفت؛ هنر امکان بیان غیرکلامی فراهم میکند.
- برقراری حالت «فلو» و تمرکز: در خلق هنری حواس به کار معطوف میشود و اضطراب کوتاهمدت کاهش مییابد.
- آموزش تنظیم عاطفی: پروژههای هنری میتوانند راهی برای تمرین آرامسازی، تحمل عاطفی و بازنمایی مشکلات باشند.
- مناسب بهعنوان مکمل رواندرمانی؛ در موارد اضطراب شدید بهتر است با درمانهای اثباتشده (مثل CBT) ترکیب شود.
جمعبندی راهکارهای نوین در درمان اختلالات روانی
اختلالات روانی نظیر اضطراب، افسردگی و استرس از مهمترین چالشهای سلامت روان در دنیای امروز هستند که میتوانند بر کیفیت زندگی فردی و اجتماعی اثر عمیق بگذارند. روشهای درمانی سنتی مانند دارودرمانی و رواندرمانی همچنان اهمیت دارند، اما پیشرفتهای علمی، رویکردهای نوینی را معرفی کرده که انعطافپذیری و گزینههای بیشتری به بیماران میدهد.
در صورتی که درد و علائم شما با روش های سطحی بهبود پیدا نکرد حتما از صفحه بهترین متخصص مغز و اعصاب ما دیدن فرمایید.
- درمان شناختی–رفتاری (CBT) همچنان بهعنوان درمان خط اول اختلالات اضطرابی و افسردگی شناخته میشود و به افراد کمک میکند افکار و رفتارهای ناسالم خود را تغییر دهند.
- درمانهای مبتنی بر ذهنآگاهی (Mindfulness) با آموزش حضور در لحظه و پذیرش افکار بدون قضاوت، استرس و نگرانیهای آیندهمحور را کاهش میدهند.
- ACT (درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد) بهجای تغییر افکار، بر پذیرش آنها و حرکت به سمت ارزشهای فردی تأکید دارد.
- فناوریهای نوین مانند نوروفیدبک و TMS ابزارهای غیرتهاجمی هستند که با تغییر الگوهای فعالیت مغز، علائم را تعدیل میکنند.
- روشهای مکمل مثل هنردرمانی، ورزش، تغذیه مناسب و یوگا نیز بهعنوان رویکردهای کمکی در کاهش فشار روانی مؤثر شناخته میشوند.
به طور کلی، بهترین نتیجه زمانی حاصل میشود که این روشها تلفیقی و شخصیسازیشده استفاده شوند؛ یعنی بر اساس شرایط فرد، شدت علائم و اهداف زندگی انتخاب و ترکیب شوند.
سوالات متداول درمان بیماری های اعصاب و روان
- آیا اضطراب و افسردگی قابل درمان کامل هستند؟
در بیشتر موارد کنترل و کاهش علائم ممکن است، اما درمان کامل به شدت بیماری و همکاری فرد با درمانگر بستگی دارد.
- بهترین روش درمان اضطراب چیست؟
روش شناختی–رفتاری (CBT) یکی از مؤثرترین و شناختهشدهترین روشها برای کاهش اضطراب است.
- آیا روشهای نوین مانند نوروفیدبک یا TMS ایمن هستند؟
بله، این روشها غیرتهاجمی و ایمن محسوب میشوند، اما باید زیر نظر متخصص انجام شوند.
لینک های مفید :