درمان اختلالات حرکتی

اختلالات حرکتی با بروز حرکات غیرطبیعی و ناخواسته مانند لرزش، پرش، اسپاسم یا حتی کاهش حرکت همراه هستند و به مرور زمان توانایی‌های روزمره فرد در راه رفتن، صحبت کردن، نوشتن و حتی عمل ساده‌ای مثل بلعیدن را مختل می کنند. ویژگی مهم این اختلالات آن است که در برخی موارد به حرکات ارادی بیمار نیز آسیب می‌زنند و او را از انجام فعالیت‌های معمول بازمی‌دارند. علی رغم اینکه، خیلی وقت ها، درمان قطعی برای این بیماری ها وجود ندارد اما دانش پزشکی در تلاش است تا با ارائه راهکارهای متنوع، روند بیماری را کنترل کرده و شدت علائم را کاهش دهد. به همین دلیل، درمان اختلالات حرکتی بیشتر بر اساس کنترل نشانه‌ها، کاهش ناتوانی‌ها و بهبود کیفیت زندگی طراحی می‌شود و بسته به شرایط و نیازهای هر بیمار، شکل متفاوتی به خود می گیرد.

انواع اختلالات حرکتی

اختلالات حرکتی با ایجاد حرکات غیرارادی یا کاهش توان حرکتی، زندگی روزمره فرد را دچار مشکل می‌کنند.

اختلال حرکتی آتاکسی

آتاکسی از شایع‌ترین انواع اختلالات حرکتی است که نواحی مرتبط با هماهنگی حرکات در مغز، به‌ویژه مخچه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. افراد مبتلا به این اختلال دچار حرکات ناهماهنگ و غیرمتعادل می‌شوند و ممکن است حرکات ضربتی یا غیرارادی در اندام‌ها بروز پیدا کند. در برخی موارد نیز تولید صداهای ناخواسته مانند فریاد یا جیغ مشاهده می‌شود. این بیماری شاید ریشه ژنتیکی داشته باشد، بر اثر بیماری‌های انحطاطی یا عودکننده ایجاد شود یا حتی در اثر عفونت‌ها و بیماری‌های دیگر که به موقع درمان نشده‌اند بروز نماید. آتاکسی ممکن است ثابت بماند یا به‌تدریج پیشرفت کند و نیازمند مراقبت و توانبخشی طولانی‌مدت است.

اختلال حرکتی ناشی از ام‌اس

بیماری مالتیپل اسکلروزیس (MS) اختلال نورولوژیکی است که بخش‌های مختلف سیستم عصبی مرکزی را درگیر کرده و به مرور زمان وخیم‌تر می‌شود. این بیماری سبب بروز علائم حرکتی متنوعی از جمله سفتی و اسپاسم عضلات، تکانه‌های غیرارادی، گرفتگی‌های شدید (میوکلونوس) و حتی مشکلاتی شبیه به بیماری پارکینسون یا سندروم پای بی‌قرار می¬شود. اختلالات حرکتی ناشی از ام‌اس به شدت زندگی روزمره را تحت تأثیر قرار داده و با دارو، فیزیوتراپی و توانبخشی کنترل می‌شوند، اما درمان قطعی ندارند.

اختلال حرکتی استریوتایپی

این اختلال با حرکات غیرارادی، تکراری و ریتم‌دار همراه است و شامل کوبیدن سر، تکان دادن دست‌ها یا کل بدن می شود. تفاوت اصلی استریوتایپی با سایر اختلالات حرکتی در این است که فرد ممکن است به خود آسیب برساند و منجر به زخم یا صدمات بدنی شود. این حرکات در طول روز چندین بار تکرار شده و بسته به شدت آن، از چند ثانیه تا چند دقیقه ادامه دارند. چنین علائمی عملکرد روزانه فرد را مختل ساخته و نیاز به مداخلات تخصصی رفتاری و توانبخشی دارد.

اختلال حرکتی گردن (مری)

اختلال حرکتی گردن یا دیستونی گردنی با انقباضات غیرارادی ماهیچه‌های گردن دیده می شود. به خاطر این وضعیت، گردن به شکل مکرر به جلو، عقب یا به سمت شانه‌ها خم می گردد. در برخی بیماران لرزش مداوم در سر و گردن نیز مشاهده می‌شود. این اختلال علاوه بر درد و ناراحتی جسمانی، در روابط اجتماعی و فعالیت‌های روزمره فرد اختلال ایجاد می کند.

اختلال حرکتی پارکینسون

پارکینسون، بیماری پیش‌رونده و مزمن است که به آرامی در بدن توسعه پیدا می‌کند و با علائمی همچون لرزش، کندی حرکات، خشکی عضلات و مشکلات تعادل تشخیص داده می‌شود. علاوه بر اختلالات حرکتی، علائم غیرحرکتی مانند کاهش حس بویایی، یبوست یا اختلالات شناختی نیز در بیماران پارکینسون شایع است. این بیماری مستلزم پیگیری مداوم توسط متخصص مغز و اعصاب و بهره‌گیری از دارو و توانبخشی است تا سرعت پیشرفت آن کاهش پیدا کند و کیفیت زندگی بیمار حفظ شود.

اختلال حرکتی پریودیک (PLMD)

اختلال حرکتی پریودیک اندام‌ها بیشتر در هنگام خواب بروز می‌کند و باعث حرکات تکراری و غیرارادی در اندام‌ها، مخصوصا پاها، می‌شود. این حرکات اغلب منجر به اختلال در خواب و بیداری‌های مکرر شبانه می‌گردند. در برخی افراد، دست‌ها و بخش‌های فوقانی بدن نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند. چون که خواب کافی برای سلامت جسم و روان ضروری است، PLMD  به مرور باعث خستگی مزمن و مشکلات عملکردی در زندگی روزمره خواهد شد.

اختلال حرکتی در اوتیسم

بسیاری از کودکان مبتلا به اوتیسم مشکلاتی در هماهنگی حرکتی دارند. این مشکلات شامل دشواری در تغییر وضعیت بدن، حرکت‌های روزمره مانند پریدن یا دویدن، و همچنین در کنترل حرکات متقارن یا غیرمتقارن اعضای بدن است. این نوع اختلال حرکتی  مانع فعالیت‌های روزانه کودک شده و مستلزم مداخلات کاردرمانی و تمرینات هدفمند برای بهبود هماهنگی بدنی است.

اختلال حسی- حرکتی

به دلیل ضعف در گیرنده‌های حسی عضلات در انتقال پیام‌های عصبی به سیستم حرکتی اتفاق می افتد. تاردیو دیسکینزی اغلب با حرکات غیرارادی، تیک‌های عصبی یا انقباض‌های عضلانی ناگهانی همراه است. بیماران نمی توانند حرکات خود را به صورت کامل کنترل کنند و همین امر فعالیت‌های روزانه‌ آنها را دچار اختلال می‌کند.

پیامدها و آسیب‌های ناشی از اختلالات حرکتی

یکی از مهم‌ترین آسیب‌ها، بروز افسردگی و سایر مشکلات روانی است؛ چرا که محدودیت‌های حرکتی و ناتوانی در انجام فعالیت‌های روزمره باعث کاهش اعتمادبه‌نفس و احساس انزوا می‌شود. در بسیاری از بیماران، این موضوع منجر به ناپایداری شخصیت و افزایش آسیب‌پذیری روانی می‌گردد.

از نظر جسمی، عدم تعادل حرکتی، ضعف در کنترل فعالیت‌های ارادی و غیرارادی و مشکلاتی مانند لرزش یا اسپاسم عضلانی، توانایی فرد در انجام کارهای ساده روزانه مانند راه‌رفتن، غذا خوردن یا نوشتن را مختل می سازد. در ضمن، مصرف طولانی‌مدت برخی داروها که برای کنترل علائم تجویز می‌شوند، خود می‌تواند عوارضی مانند اختلالات گوارشی، مشکلات قلبی یا تغییرات شناختی به همراه داشته باشد.

نباید فراموش کرد که خانواده فرد مبتلا نیز تحت فشار روانی و جسمی قرار می‌گیرند. مراقبت طولانی‌مدت از بیمار، نگرانی نسبت به آینده و تغییر سبک زندگی خانواده، همگی جزو آسیب‌های غیرمستقیم اختلالات حرکتی محسوب می‌شوند.

دارو درمانی برای اختلالات حرکتی

با توجه به اینکه بیشتر این بیماری‌ها درمان قطعی ندارند، داروها نقش اصلی در کاهش شدت علائم، کنترل حرکات غیرطبیعی و بهبود عملکرد روزانه بیمار دارند. انتخاب دارو بر اساس نوع اختلال، شدت علائم و شرایط کلی بیمار انجام می‌شود و نیازمند تجویز و نظارت دقیق پزشک متخصص مغز و اعصاب است.

به عنوان نمونه، داروهای دوپامینرژیک مانند لوودوپا در بیماران پارکینسون برای افزایش سطح دوپامین و بهبود حرکت بسیار مؤثر هستند. داروهای ضد اسپاسم با کاهش سفتی و گرفتگی عضلات، کیفیت زندگی بیماران مبتلا به ام‌اس یا دیستونی را بهتر می‌کنند.

در موارد لرزش شدید، پزشکان احتمالا داروهای بتابلاکر مانند پروپرانولول را تجویز کنند. همچنین، داروهای ضد کولینرژیک با کاهش اثر استیل‌کولین در مغز، به کاهش خشکی و اسپاسم عضلات کمک می‌کنند. البته، هر کدام از این داروها عوارض جانبی خاصی دارند و باید تحت نظر پزشک مصرف شوند.

روش‌های غیر دارویی درمان اختلالات حرکتی

این راهکارها به صورت مکمل در کنار دارو درمانی به کار می‌روند. در حقیقت، این روش‌ها بیشتر با هدف افزایش توانایی‌های فرد، کاهش محدودیت‌ها و بهبود کیفیت زندگی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

فیزیوتراپی از اصلی‌ترین روش‌ها است که با تمرینات هدفمند، به بهبود عملکرد فیزیکی، کاهش درد و سفتی عضلات و افزایش انعطاف‌پذیری بدن کمک می‌کند.

کاردرمانی به بیمار می‌آموزد چگونه فعالیت‌های روزمره مانند نشستن، ایستادن یا استفاده از وسایل کمکی را به شکل ایمن و مستقل انجام دهد.

گفتاردرمانی نیز برای بیمارانی که دچار مشکلات گفتاری یا بلع هستند بسیار ضروری است و  توانایی ارتباط و تغذیه آن‌ها را بهبود می¬بخشد.

روان‌درمانی هم اهمیت زیادی دارد چون اختلالات حرکتی اغلب با اضطراب، افسردگی و احساس ناتوانی همراه‌ هستند. گفتگو با درمانگر یا شرکت در گروه‌های حمایتی از نظر عاطفی به بیمار و خانواده‌اش کمک کرده و روند تطبیق با بیماری را آسان‌تر خواهد کرد.

جراحی در درمان اختلالات حرکتی

این روش پس از بررسی‌های دقیق توسط پزشک متخصص مغز و اعصاب یا جراح مغز و اعصاب انتخاب می‌شود و بسته به نوع اختلال، شدت علائم و شرایط کلی بیمار متفاوت خواهد بود. جراحی، علائم حرکتی مانند لرزش، سفتی یا اسپاسم عضلات را به میزان قابل توجهی کاهش داده و در جهت بهبود کیفیت زندگی بیمار تاثیر قابل توجهی دارد.

تحریک عمقی مغز

پیشرفته‌ترین روش‌های جراحی در اختلالات حرکتی، تحریک عمقی مغز یا DBS است. در این روش، الکترودهایی در نواحی خاصی از مغز کار گذاشته می‌شوند تا با ارسال پالس‌های الکتریکی، فعالیت غیرطبیعی سلول‌های عصبی را تنظیم کنند. این روش مخصوصا در بیماران مبتلا به پارکینسون، دیستونی یا تیک‌های شدید عصبی به‌کار می‌رود و  لرزش‌ها، سفتی عضلات و کندی حرکات را به‌ صورت چشمگیری کاهش می دهد. با وجود اینکه DBS درمان قطعی نیست اما در بسیاری از بیماران موجب بهبود عملکرد روزانه و افزایش استقلال فردی می‌شود.

تالاموتومی

تالاموتومی روشی جراحی است که در آن بخشی از تالاموس؛ ناحیه‌ای از مغز که در ایجاد لرزش نقش دارد، تخریب می‌شود. این عمل بیشتر برای بیمارانی انجام می‌شود که لرزش شدید و مقاوم به درمان دارند. با وجود اینکه علائم لرزش را کاهش می دهد اما عوارضی مانند ضعف، مشکلات تعادل یا اختلالات حسی نیز ممکن است در پی دارد. از این رو، تالاموتومی تنها در شرایط خاص و برای بیماران منتخب مورد استفاده قرار می‌گیرد.

جراحی ستون فقرات برای درمان اختلالات حرکتی

در بعضی اختلالات حرکتی که با ستون فقرات مرتبط هستند، جراحی نقش مهمی دارد. در این روش بسته به شرایط بیمار، ممکن است بخشی از استخوان یا بافت فشاری بر اعصاب برداشته شود یا ستون فقرات تثبیت گردد. این جراحی بیشتر برای درمان مشکلاتی مانند اسپاستیسیتی (سفتی و گرفتگی شدید عضلات)، دردهای مزمن یا انحراف ستون فقرات به‌کار می‌رود. البته، باید توجه داشت که این نوع جراحی با عوارضی مثل بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع همراه است و فقط در شرایطی که مزایای آن بیشتر از خطرات احتمالی باشد توصیه می‌شود.

مراقبت¬های قبل و بعد از جراحی اختلالات حرکتی

جراحی برای درمان اختلالات حرکتی روشی حساس و تخصصی است که مانند هر عمل جراحی دیگر، نیازمند آمادگی‌های دقیق پیش از عمل و مراقبت‌های ویژه پس از آن است.

اقدامات قبل از جراحی

پیش از انجام عمل، بیمار باید تحت چندین ویزیت پزشکی و آزمایش‌های تشخیصی قرار گیرد تا وضعیت عمومی سلامتی او به‌طور کامل ارزیابی شود. این بررسی‌ها شامل آزمایش خون، تصویربرداری مغزی یا سایر تست‌های لازم  است.

جلسه مشاوره با جراح اهمیت زیادی دارد زیرا نوع جراحی، مزایا، معایب و خطرات احتمالی به بیمار توضیح داده می‌شود.

در بسیاری از موارد لازم است مصرف داروهایی مانند رقیق‌کننده‌های خون پیش از جراحی متوقف شود تا خطر خونریزی کاهش پیدا کند. از نظر رژیم غذایی، بهتر است شب قبل از عمل از خوردن و آشامیدن پرهیز شود.

آماده‌سازی پوست در ناحیه عمل نیز انجام می‌شود تا محیط جراحی عاری از آلودگی یا موی زائد باشد.

اقدامات بعد از جراحی برای درمان اختلالات حرکتی

پس از عمل جراحی، دوره مراقبت و توانبخشی  شروع می‌شود که نقش مهمی در موفقیت درمان دارد. یکی از مهم‌ترین مراحل، شروع فیزیوتراپی است که برای بهبود حرکت، کاهش خشکی عضلات و بازگشت تدریجی توانایی‌های حرکتی موثر است. مراقبت از زخم جراحی نیز اهمیت زیادی دارد و باید همواره تمیز و خشک نگه داشته شود تا خطر عفونت کاهش پیدا کند.

پزشک داروهایی برای کنترل درد، پیشگیری از عفونت یا کاهش التهاب تجویز می¬کند که مصرف منظم آن‌ها ضروری است. پیگیری‌های پزشکی منظم پس از عمل به جهت ارزیابی روند بهبودی و مدیریت هرگونه عارضه احتمالی مهم خواهد بود.

فلوشیپ اختلالات حرکتی چیست و چرا اهمیت دارد؟

فلوشیپ اختلالات حرکتی جزو دوره‌های فوق تخصصی در پزشکی است که ویژه پزشکان متخصص مغز و اعصاب یا رشته‌های مرتبط می¬باشد. این دوره به پزشکان فرصت می‌دهد تا دانش و مهارت‌های عمیق‌تری در زمینه تشخیص، ارزیابی و درمان انواع اختلالات حرکتی مانند پارکینسون، دیستونی، لرزش‌های اساسی، تیک‌های عصبی و سایر بیماری‌های نورولوژیک حرکتی کسب کنند.

پزشکانی که این دوره را با موفقیت می‌گذرانند، علاوه بر تسلط بر درمان‌های دارویی، با روش‌های پیشرفته‌تر مانند تحریک عمقی مغز (DBS)، تزریق بوتاکس برای دیستونی یا روش‌های نوین توانبخشی بیماران نیز آشنا می‌شوند. به همین خاطر، بهترین دکتر اختلالات حرکتی فردی است که فلوشیپ این حوزه را گذرانده باشد و برای بیماران خود پیچیده‌ترین تصمیمات درمانی را اتخاذ کند.

سخن پایانی

اختلالات حرکتی دنیای پیچیده‌ای از بیماری‌ها و مشکلات عصبی هستند که  توانایی طبیعی بدن در حرکت، هماهنگی و انجام فعالیت‌های روزمره را مشکل می سازند. این اختلالات طیفی وسیع از لرزش‌های جزئی که شاید در نگاه اول چندان جدی به نظر نرسند تا مشکلات شدید و ناتوان‌کننده مانند فلج کامل دارد که استقلال فرد را به صورت جدی تحت تأثیر قرار می‌دهد. با وجود دشواری‌ها و آسیب‌هایی که این بیماری‌ها ایجاد می‌کنند، پیشرفت‌های چشمگیر علم پزشکی در سال‌های اخیر، مسیرهای جدیدی برای تشخیص و درمان اختلالات حرکتی ایجاد کرده است.

بیماران مبتلا به اختلالات حرکتی می‌توانند از ترکیب روش‌های دارویی، توانبخشی و در صورت نیاز، مداخلات جراحی مانند تحریک عمقی مغز بهره‌مند شوند. اقدامات قبل و بعد از جراحی، فیزیوتراپی و حمایت‌های روانی و اجتماعی نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از روند درمان محسوب می‌شوند. در عین حال، ورود تکنولوژی‌های مدرن مانند دستگاه‌های پیشرفته توانبخشی و روش‌های جراحی کمتر تهاجمی، افق‌های تازه‌ای برای افزایش کیفیت زندگی این بیماران گشوده است. مهم‌ترین نکته در مدیریت اختلالات حرکتی، همکاری نزدیک بیمار، خانواده و تیم درمانی است تا فرد بتواند با وجود محدودیت‌ها، زندگی پربارتر و امیدبخش‌تری را تجربه کند.

لینک های مفید :

دانشکده علوم پزشکی 

درمان مننژیت: روش‌های سریع و موثر برای بهبود و پیشگیری