نوروپاتی محیطی نتیجه آسیب به اعصاب محیطی است وبا علائمی چون بیحسی، ضعف و درد سوزشی یا کوبشی در اندامها همراه است. اهمیت موضوع زمانی دوچندان میشود که بدانیم دیابت، بهعنوان یکی از بیماریهای مزمن و شایع عصر حاضر، مهمترین علت بروز نوروپاتی محیطی به شمار میرود. علاوه بر دیابت، عواملی مانند آسیبهای فیزیکی، عفونتها، مشکلات متابولیک و حتی زمینههای ارثی نیز نقش مؤثری در ایجاد این عارضه دارند. هرچند این اختلال ممکن است نواحی مختلفی از بدن را درگیر کند اما بیشترین بروز آن در دستها و پاها مشاهده میشود و همین امر فعالیتهای روزمره فرد را دشوار میسازد.
درمان التهاب اعصاب محیطی، بسته به علت زمینهای آن، شامل تغییر سبک زندگی، کنترل بیماریهای زمینهای بلاخص دیابت، استفاده از داروهای ضد درد و ضد التهاب و بهرهگیری از روشهای توانبخشی و فیزیوتراپی است. با وجود آنکه این بیماری ممکن است مزمن و طولانیمدت باشد اما تشخیص بهموقع و مداخله درمانی مناسب روند پیشرفت علائم را کند کرده و کیفیت زندگی بیماران را بهبود می بخشد.
نوروپاتی محیطی چیست؟
نوروپاتی محیطی به معنای آسیب یا اختلال در عملکرد سیستم عصبی محیطی است. سیستم عصبی محیطی شبکهای گسترده از اعصاب است که ارتباط میان مغز و نخاع با سایر بخشهای بدن را برقرار میسازد. این شبکه نقش مهمی در دریافت و انتقال اطلاعات دارد؛ بهصورتی که کوچکترین اختلال در آن بخشهای مختلف بدن را تحت تأثیر قرار می دهد. اعصاب محیطی دو مسیر اصلی ارتباطی را بر عهده دارند:
* انتقال پیامهای حسی به مغز و نخاع: برای مثال، احساس سردی پاها یا درد در انگشتان بهوسیله اعصاب محیطی دریافت شده و به سیستم عصبی مرکزی ارسال میشود.
* انتقال فرمانها از مغز و نخاع به اندامها: این دسته از پیامها باعث انقباض عضلات و کنترل حرکات بدن میشوند.
علاوه بر این، اعصاب محیطی در تنظیم بسیاری از عملکردهای حیاتی بدن نیز نقش دارند؛ از جمله:
* ضربان قلب و جریان خون
* فرایند هضم و حرکات گوارشی
* دفع ادرار و عملکرد کلیهها
* فعالیت سیستم ایمنی
* سلامت استخوانها و حتی عملکرد جنسی
هرگونه آسیب به اعصاب محیطی، طیف وسیعی از مشکلات حسی، حرکتی و عملکردی ایجاد می-کند که تحت عنوان نوروپاتی محیطی در نظر گرفته میشود.
انواع نوروپاتی
دیابت از شایعترین علل بروز نوروپاتی است. در این حالت، بالا بودن مداوم قند خون باعث آسیب تدریجی به اعصاب محیطی میشود و علائمی مانند بیحسی، سوزنسوزن شدن یا درد در اندامها ایجاد میکند. کنترل دقیق قند خون و مشورت با پزشک برای پیشگیری از پیشرفت این نوع نوروپاتی مهم است.
نوروپاتی محیطی
چندین عصب محیطی دچار آسیب میشوند. اعصاب محیطی وظیفه انتقال پیامهای حسی و حرکتی بین مغز، نخاع و اندامهای بدن را دارند. بسته به نوع عصب درگیر، نوروپاتی محیطی حسی، حرکتی یا ترکیبی از هر دو است و حتی بر اعصاب خودمختار نیز اثر می¬گذارد.
نوروپاتی خودمختار (اتونوم)
زمانی رخ میدهد که اعصاب کنترلکننده فعالیتهای غیرارادی بدن آسیب ببینند. در نتیجه عملکردهایی مانند ضربان قلب، فشار خون، گوارش، دفع ادرار و حتی فعالیتهای جنسی دچار اختلال میشوند. علائم آن بسیار گسترده و تأثیرگذار بر کیفیت زندگی بیمار خواهد بود.
نوروپاتی پروگزیمال
نوروپاتی پروگزیمال بیشتر باعث درد شدید و یکطرفه در ران یا باسن میشود. این نوع نسبتا نادر بوده و در افراد مبتلا به دیابت دیده میشود. ضعف عضلانی و دشواری در حرکت از علائم رایج آن است.
نوروپاتی کانونی
به شکل ناگهانی بروز میکند و اعصاب خاصی در سر، تنه یا پا را تحت تأثیر قرار میدهد. بیماران غالبا دچار درد شدید و ضعف عضلات در ناحیه درگیر می شوند. البته، اغلب موقتی است و علائم پس از مدتی کاهش پیدا می کنند.
نوروپاتی الکلی
مصرف طولانیمدت الکل به دلیل اثرات سمی آن، موجب تخریب تدریجی اعصاب محیطی میشود. بیماران مبتلا به این نوع نوروپاتی احساس درد، ضعف عضلانی و اختلال در راه رفتن یا انجام فعالیتهای روزمره را تجربه میکنند.
نوروپاتی حسی
مربوط به آسیب اعصاب حسی است که پیامهای مرتبط با لمس، درد، دما و ارتعاش را منتقل میکنند. در نتیجه، بیماران ممکن است احساس گزگز، بیحسی یا از دست دادن تعادل در هنگام حرکت را تجربه نمایند. این وضعیت خطر افتادن یا آسیبدیدگی را افزایش می دهد.
روش تشخیص نوروپاتی محیطی
تشخیص نوروپاتی محیطی با بررسی سابقه پزشکی، معاینه بالینی و انجام آزمایشهای تکمیلی صورت میگیرد.
مهمترین روشهای تشخیص:
سابقه پزشکی: پزشک با بررسی سوابق بیماریهای قبلی، مصرف داروها، سابقه دیابت، مواجهه با سموم یا عوامل ارثی، اطلاعات مهمی در مورد علت احتمالی نوروپاتی به دست میآورد.
معاینه فیزیکی: شامل بررسی رفلکسها، قدرت عضلانی، هماهنگی اندامها و ارزیابی حسهای مختلف مانند لمس، درد، دما و ارتعاش میباشد.
تست سرعت هدایت عصبی: در این آزمایش میزان سرعت انتقال پیامهای الکتریکی در اعصاب اندازهگیری میشود تا مشخص گردد آیا آسیب یا اختلالی در مسیر عصب وجود دارد یا خیر.
الکترومیوگرافی (EMG): این تست فعالیت الکتریکی عضلات را بررسی کرده و نشان می¬دهد که ضعف عضلانی ناشی از آسیب عصب است یا مشکلات عضلانی.
آزمایش خون: برای شناسایی علل زمینهای مانند دیابت، کمبود ویتامینها، اختلالات ایمنی، مشکلات کلیوی یا کبدی و بیماریهای متابولیک انجام میشود.
تستهای تصویربرداری: از MRI یا سیتی اسکن برای بررسی فشردگی اعصاب، تومورها یا سایر مشکلات ساختاری استفاده میشود.
نمونهبرداری عصبی (بیوپسی): در شرایط خاص، نمونه کوچکی از عصب جهت بررسی آسیبهای سلولی و ساختاری گرفته میشود.
تشخیص افتراقی: پزشک با کنار گذاشتن بیماریهای مشابه که علائم مشترک با نوروپاتی دارند، به تشخیص دقیق میرسد.
درمان علتهای زمینهای نوروپاتی محیطی چگونه است؟
مؤثرترین و در واقع تنها راهکار قطعی برای درمان نوروپاتی محیطی، شناسایی و درمان بیماریهای زمینهای است که در بروز آن نقش دارند. به همین دلیل پزشکان در گام نخست به تشخیص و کنترل مشکلاتی مانند دیابت، بیماریهای خودایمنی، عفونتها، اختلالات کلیوی یا کبدی و همچنین مشکلات عروقی و خونی میپردازند. پس از مدیریت علت اصلی، اقدامات حمایتی و درمانی برای کنترل علائم و جلوگیری از آسیب بیشتر به اعصاب توصیه میشود:
* حفظ سبک زندگی سالم: ورزش منظم، تغذیه متعادل، کنترل وزن، مصرف کافی ویتامینها و مواد معدنی و پرهیز از سیگار و الکل.
* دارودرمانی و مدیریت قند خون در بیماران مبتلا به نوروپاتی دیابتی بهمنظور پیشگیری از پیشرفت آسیب عصبی.
* مصرف داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی یا پلاسمافرزیس، در صورتی که علت بروز نوروپاتی بیماریهای خودایمنی مانند لوپوس یا آرتریت روماتوئید باشد.
* کاهش تماس با سموم و داروهای آسیبرسان به اعصاب برای جلوگیری از تشدید علائم.
* استفاده از بریسها، کفشهای طبی یا ابزارهای کمکی بهمنظور بهبود عملکرد حرکتی و کاهش فشار بر اندامهای درگیر.
درمان های کاربردی برای نوروپاتی
درمان التهاب اعصاب محیطی با شناسایی و درمان بیماریهای زمینهای مانند دیابت، عفونتها یا اختلالات خودایمنی شروع میشود. در برخی موارد، علت اصلی قابل درمان است و علائم نیز بهبود پیدا می کنند. با این وجود، همه انواع نوروپاتی قابل درمان کامل نیستند. در این شرایط، درمان بیشتر با هدف کنترل علائم، کاهش درد و جلوگیری از آسیب بیشتر به اعصاب انجام میشود. گزینههای درمان التهاب اعصاب محیطی شامل موارد زیر است:
دارودرمانی برای درمان التهاب اعصاب محیطی
* داروهای ضدافسردگی مانند دولوکستین و نورتریپتیلین در تنظیم پیامهای درد مؤثر هستند.
* داروهای ضدتشنج مانند گاباپنتین و پرهگابالین برای کاهش درد عصبی.
* چسبها و کرمهای موضعی حاوی لیدوکائین جهت تسکین درد موضعی.
* داروهای مخدر بهطور معمول تجویز نمیشوند، زیرا شواهد کمی از اثربخشی آنها در درد نوروپاتیک وجود دارد.
فیزیوتراپی و کاردرمانی
* فیزیوتراپی شامل تمرینات ورزشی، ماساژ و روشهای تخصصی برای افزایش قدرت، تعادل و دامنه حرکتی.
* کاردرمانی برای آموزش مهارتهایی که به بیمار کمک میکند با درد و کاهش توانایی حرکتی کنار بیاید و آن را جبران کند.
جراحی برای درمان التهاب اعصاب محیطی
در مواردی که فشار مکانیکی بر عصب وجود دارد مانند فتق دیسک، تومورها، عفونتها یا سندرم تونل کارپال، جراحی راهکار کاربردی خواهد بود.
تجهیزات حمایتی
ابزارهایی مانند بریسها، کفشهای طبی، آتلها یا گچهای مخصوص با حمایت از اعصاب آسیبدیده، درد را کاهش داده و عملکرد حرکتی را بهبود می¬بخشند.
تغییر سبک زندگی و تغذیه
* رژیم غذایی سالم با تأمین ویتامینها و مواد مغذی مورد نیاز بدن.
* عادات سالم مانند ورزش منظم، ترک سیگار، کاهش مصرف الکل و حفظ وزن مناسب برای بهبود عملکرد اعصاب و کنترل علائم.
سایر درمان های التهاب اعصاب محیطی
* تحریک الکتریکی عصب از طریق پوست: با قرار دادن الکترود روی پوست و اعمال جریان الکتریکی خفیف، انتقال پیامهای درد به مغز مختل میشود. درمانهای تعدیل سیستم ایمنی: در مواردی که نوروپاتی ناشی از بیماریهای خودایمنی است، از داروهای سرکوبکننده ایمنی یا روشهایی مانند پلاسمافرزیس برای حذف آنتیبادیهای مضر استفاده میشود.
* درمانهای تکمیلی: طب سوزنی، ماساژ، اسید آلفا-لیپوئیک، گیاهان دارویی، مدیتیشن، یوگا و رواندرمانی میتوانند به کاهش درد و بهبود کیفیت زندگی کمک کنند.
چه موقع به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر دچار مورمور شدن، بیحسی، ضعف یا درد غیرعادی در دستها و پاها شدید، باید هرچه سریعتر به پزشک مراجعه کنید. مراجعه زودهنگام به پزشک، بهترین فرصت برای تشخیص علت اصلی و آغاز درمان مناسب را فراهم کرده و از آسیب بیشتر به اعصاب محیطی جلوگیری میکند. تأخیر در پیگیری، روند بیماری را تشدید کرده و درمان را دشوارتر می¬سازد. برخی شرایط و عادتها احتمال ابتلا به نوروپاتی را افزایش می دهند، از جمله:
دیابت نوع یک و دو، بهویژه زمانی که قند خون بهخوبی کنترل نمیشود.
سوءمصرف الکل که به مرور زمان باعث آسیب جدی به اعصاب میگردد.
کمبود ویتامینها بهویژه گروه ویتامینهای B که برای سلامت اعصاب ضروری هستند.
عفونتها مانند بیماری لایم، زونا، ویروس اپشتاین- بار، هپاتیت C و HIV/AIDS.
بیماریهای خودایمنی نظیر آرتریت روماتوئید و لوپوس، که طی آن سیستم ایمنی به بافتهای بدن حمله میکند.
اختلال عملکرد اندامها مانند مشکلات کلیوی، کبدی یا تیروئیدی.
قرار گرفتن در معرض سموم یا مصرف داروهایی که اثر مخرب بر اعصاب دارند.
حرکات تکراری و فشارهای شغلی که بهتدریج موجب آسیب به اعصاب میشوند (مانند تایپ یا کارهای صنعتی سنگین).
سابقه خانوادگی ابتلا به نوروپاتی که احتمال بروز آن را افزایش میدهد.
آیا امکان متوقف کردن پیشرفت نوروپاتی وجود دارد؟
سرنوشت نهایی بیماری نوروپاتی در بلندمدت، به علت اصلی آن بستگی دارد. در مواردی که عامل زمینهای قابل درمان باشد، کنترل و مدیریت آن روند بیماری را متوقف کرده یا دستکم از بدتر شدن آن جلوگیری می کند. اما اگر علت اصلی غیرقابل درمان باشد، تمرکز بیشتر بر کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی بیمار خواهد بود.
چنانچه علت نوروپاتی بهموقع شناسایی و کنترل شود، این بیماری بهندرت تهدیدکننده حیات است. تشخیص و درمان زودهنگام، شانس بیشتری برای کاهش پیشروی آسیبهای عصبی و حتی بازسازی نسبی اعصاب فراهم میکند. البته روند بهبود در صورت امکان، زمانبر است و شاید ماهها یا حتی سالها طول بکشد. باید توجه داشت که برخی بیماران ممکن است درجاتی از نوروپاتی را برای همیشه همراه خود داشته باشند اما با درمان مناسب میتوان شدت علائم را به میزان قابلتوجهی کاهش داد.
آمارها نشان میدهند که نوروپاتی در برخی گروهها بسیار شایعتر است:
حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد از افراد دیابتی درجاتی از نوروپاتی را تجربه میکنند.
بین ۳۰ تا ۴۰ درصد بیماران تحت شیمیدرمانی برای سرطان دچار نوروپاتی میشوند.
نزدیک به ۳۰ درصد مبتلایان به ویروس HIV نیز به نوعی از نوروپاتی گرفتار میگردند.
پیشگیری از نوروپاتی
کنترل دقیق دیابت از مهمترین اقدامات برای پیشگیری از نوروپاتی است. افرادی که دیابت دارند باید سطح قند خون خود را به طور منظم بررسی کرده و آن را در محدوده توصیهشده توسط پزشک نگه دارند. پایبندی به رژیم دارویی و غذایی و پیگیری منظم معاینات پزشکی نقش بزرگی در جلوگیری از آسیب عصبی خواهد داشت.
مراقبت روزانه از پاها برای کسانی که دیابت یا فشار خون پایین دارند.
لازم است هر روز پاها بررسی شوند تا در صورت وجود زخم، تاول، قرمزی یا ترکهای پوستی، درمان سریع انجام شود. کوتاه نگه داشتن ناخنها، استفاده از لوسیون برای جلوگیری از خشکی پوست و پوشیدن کفش مناسب و راحت از دیگر اقدامات ضروری هستند. نباید پابرهنه راه رفت و پاها باید در برابر سرما و گرما محافظت شوند.
ایمنسازی محیط زندگی از آسیبهای احتمالی ناشی از افتادن
بهتر است کف خانه و راهروها همیشه عاری از وسایل اضافی باشند، سیمها مرتب و در کنار دیوار ثابت شوند و نور کافی در اتاقها وجود داشته باشد. این اقدامات ساده خطر زمین خوردن یا آسیب دیدن به دلیل کاهش حس در پاها را به حداقل میرسانند.
ترک سیگار عامل کلیدی در پیشگیری از نوروپاتی است.
سیگار کشیدن موجب تنگ شدن عروق خونی میشود و این مسأله انتقال مواد مغذی و اکسیژن به اعصاب را مختل میکند. در نتیجه، افراد سیگاری بیشتر در معرض پیشرفت علائم نوروپاتی قرار میگیرند. ترک سیگار باعث بهبود گردش خون و کمک به سلامت سیستم عصبی خواهد شد.
داشتن سبک زندگی سالم نقش مهمی در پیشگیری دارد.
رعایت رژیم غذایی متعادل، حفظ وزن در محدوده ایدهآل، انجام ورزش منظم و کاهش مصرف الکل همگی به تقویت عضلات و بهبود تغذیه و اکسیژنرسانی اعصاب کمک میکنند. این عادات سالم از بروز نوروپاتی جلوگیری نموده و سلامت عمومی بدن را نیز ارتقا میدهند.
بازبینی داروهای مصرفی با کمک پزشک یا داروساز
برخی داروها موجب تشدید یا بروز علائم نوروپاتی می شوند. آگاهی از این موضوع و تغییر دارو در صورت نیاز، برای کاهش خطر مهم است و به بیمار امکان میدهد داروهایی ایمنتر و مناسبتر دریافت کند.
سخن پایانی
نوروپاتی محیطی اختلالی پیچیده با علل گوناگون است و کیفیت زندگی فرد را به صورت جدی تحت تأثیر قرار می دهد. اگر شما یا یکی از عزیزانتان با علائم این بیماری مواجه شدید، لازم است بدانید که روشهای متعددی برای درمان التهاب اعصاب محیطی وجود دارد. مراجعه به پزشک متخصص، پیگیری درمانهای دارویی و غیر دارویی و انجام اقداماتی مانند فیزیوتراپی، کاردرمانی و تغییر سبک زندگی روند بیماری را کند کرده و مانع از تشدید مشکلات می شود. تشخیص زودهنگام و پایبندی به توصیههای پزشک، بهترین راه برای حفظ سلامت اعصاب و ارتقای کیفیت زندگی بیماران مبتلا به نوروپاتی محیطی است.
لینک های مفید :