هر کسی شخصیت خاص خودش را دارد که در نحوه فکر کردن، احساسات و رفتارهایش دیده میشود. اما بعضی افراد الگوهای فکری و رفتاری ناسالمی دارند که باعث ایجاد مشکل در کار و روابط آنها میگردد. یکی از این مشکلات، اختلال شخصیت ضداجتماعی است که فرد به قوانین و هنجارهای جامعه بیاعتنا بوده و حقوق و احساسات دیگران را نادیده میگیرد. این اختلال با نام سایکوپاتی یا «سوشیوپاتی هم شناخته میشود و تاثیر زیادی بر زندگی فرد و اطرافیان وی میگذارد. در ادامه با علائم، دلایل و روشهای درمان این مشکل آشنا خواهیم شد.
اختلال شخصیت ضداجتماعی چیست؟
اختلال شخصیت ضداجتماعی (ASPD) مشکل روانشناختی است که فرد نسبت به دیگران بیاحترامی نشان میدهد و به قوانین و هنجارهای پذیرفتهشده اجتماعی پایبند نیست. این افراد ممکن است قانون را زیر پا بگذارند، به دیگران آسیب جسمی یا روحی برسانند، عواقب رفتار خود را نادیده بگیرند یا از پذیرفتن مسئولیت کارهایشان خودداری کنند. ASPD فقط یکی از انواع اختلالات شخصیت است که بر شیوه فکر کردن، احساس کردن و رفتار فرد تاثیر میگذارد.
علائم اختلال شخصیت ضد اجتماعی
اختلال شخصیت ضد اجتماعی با مجموعهای از ویژگیهای رفتاری و هیجانی همراه است که اغلب از دوران نوجوانی آغاز شده و در بزرگسالی ادامه پیدا میکند. مهمترین نشانههای این اختلال عبارتاند از: بیتوجهی به درست یا نادرست بودن رفتار، دروغگویی مکرر و فریب دیگران، بیرحمی و سنگدلی نسبت به اطرافیان، بیاحترامی و رفتار پرخاشگرانه، سوءاستفاده از دیگران در روابط شخصی، بیقانونی و زیر پا گذاشتن قوانین، پرخاشگری و خشونت، تحریکپذیری و اضطراب، بیتفاوتی یا نداشتن احساس پشیمانی نسبت به آسیبهایی که به دیگران وارد کرده و نپذیرفتن مسئولیت رفتارهای خود.
این اختلال پیش از ۱۵ سالگی با بروز نشانههایی از اختلال سلوک آشکار میشود. در اختلال سلوک، نوجوان با زیر پا گذاشتن حقوق دیگران و هنجارهای اجتماعی، رفتارهایی مانند پرخاشگری، آسیب رساندن به اموال دیگران، فرار از مدرسه، دروغگویی و دزدی را نشان میدهد. البته، وجود یکی دو مورد از این علائم بهتنهایی به معنای ابتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی نیست و برای تشخیص دقیق، ارزیابی تخصصی توسط رواندرمانگر ضروری است.
ویژگیها و نشانههای بالینی افراد سایکوپات
براساس معیارهای DSM-5، افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی یا سایکوپاتی، الگوهای رفتاری و شخصیتی مشخصی دارند که شامل موارد زیر میشود:
- سرزنش دیگران بهجای پذیرش مسئولیت مشکلات خود
- زیر پا گذاشتن قوانین، تخریب اموال عمومی و فریب دیگران برای منافع شخصی
- بروز رفتارهایی مانند آتشافروزی، آزار حیوانات و اعمال سلطه شدید در دوران کودکی
- رفتارهای تکانشی بدون توجه به عواقب
- پرخاشگری و تحریکپذیری که میتواند به حملات فیزیکی منجر شود
- ناتوانی در ابراز همدلی نسبت به دیگران
- فقدان احساس پشیمانی از رفتارهای آسیبزا
- روابط بینفردی ضعیف یا توهینآمیز
- سوءاستفاده و بیتوجهی نسبت به فرزندان
- دروغگویی مکرر و فریبکاری برای کسب منفعت شخصی
علتهای ابتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی
شخصیت هر فرد بر اساس تعامل بین ویژگیهای ارثی و تجربیات زندگی در دوران کودکی شکل میگیرد. چند عامل مهم که نقش پررنگی در ابتلا دارند:
عوامل ژنتیکی
برخی افراد به طور ژنتیکی مستعد ابتلا به ASPD هستند. با وجود اینکه ژن خاصی که مستقیما مسئول این بیماری باشد شناسایی نشده، اما ژنتیک میتواند فرد را در برابر تأثیرات منفی محیطی آسیبپذیرتر کند. آمارها نشان میدهد این اختلال در خویشاوندان بیولوژیکی درجه اول مبتلایان بیشتر از جمعیت عمومی دیده میشود.
شرایط خانوادگی و محیط رشد
محیط زندگی کودک، خصوصا در سالهای ابتدایی، نقش مهمی در شکلگیری شخصیت دارد. تجربه کودکآزاری، خشونت خانگی، بیتوجهی والدین، سوءاستفاده جسمی یا کلامی، و رشد در خانوادههای ناکارآمد میتواند خطر ابتلا به ASPD را افزایش دهد. در چنین شرایطی، کودک ممکن است الگوهای رفتاری ناسالم والدین را یاد بگیرد و آنها را در آینده تکرار کند. عدم نظم، همدلی و انضباط در خانواده، باعث میشود کودک مهارتهای مهمی مانند خودکنترلی و همدلی با دیگران را از دست بدهد.
تغییرات ساختاری در مغز
برخی عوامل محیطی مانند سیگار کشیدن مادر در دوران بارداری یا آسیبهای عصبی موجب تغییرات عملکردی در مغز میشوند. مبتلایان به این اختلال اغلب در لوب فرونتال – بخشی از مغز که مسئول قضاوت، برنامهریزی و کنترل تکانهها است – تفاوتهایی با افراد سالم دارند. این امر سبب میگردد که فرد هیجانطلبتر باشد و به فعالیتهای پرخطر یا غیرقانونی روی بیاورد.
عوامل بیولوژیکی و شیمیایی مغز
سطوح غیرطبیعی مواد شیمیایی مانند سروتونین( مسئول تنظیم خلقوخو و احساس شادی است)نیز در بروز این اختلال نقش دارد. اختلال در تعادل این مواد بر کنترل رفتار و واکنشهای هیجانی فرد تأثیر گذار است.
تفاوت اختلال شخصیت ضد اجتماعی با جامعهستیزی
گاهی اصطلاح جامعهستیزی برای توصیف افرادی که به اختلال شخصیت ضد اجتماعی (ASPD) مبتلا هستند، به کار میرود. با این وجود، روانپزشکان و روانشناسان از این واژه برای تشخیص بالینی استفاده نمیکنند. این دو مفهوم در برخی ویژگیها مانند نداشتن وجدان یا بیتوجهی به حقوق دیگران با هم همپوشانی دارند اما جامعهستیزی یک اصطلاح غیررسمی است، در حالی که ASPD تشخیص بالینی مشخص در حوزه سلامت روان محسوب میشود.
تشخیص اختلال شخصیت ضد اجتماعی
افراد مبتلا قبول نمیکنند که به کمک نیاز دارند و فقط شاید به دلیل مشکلاتی مانند افسردگی، اضطراب، یا پیامدهای مصرف الکل و مواد مخدر به پزشک مراجعه کنند. از آنجایی که توصیف علائم توسط بیمار ممکن است کامل و دقیق نباشد، ارزیابی نحوه ارتباط فرد با دیگران و جمعآوری اطلاعات از خانواده یا دوستان، در روند تشخیص بسیار کمککننده خواهد بود. پس از گرفتن شرح حال کامل و کنار گذاشتن سایر بیماریها، پزشک، فرد را به یک متخصص سلامت روان ارجاع میدهد. ارزیابی جامع سلامت روان شامل بررسی افکار، احساسات، روابط، الگوهای رفتاری و سوابق خانوادگی است.
- فریبکاری و دروغگویی
- تصمیمگیریهای تکانشی
- بررسی علائم رفتاری و روانی
- بیتوجهی به امنیت خود یا دیگران
- مرور سابقه شخصی و پزشکی بیمار
- بیمسئولیتی مداوم
- احساس پشیمانی نداشتن
- عدم پایبندی به هنجارهای اجتماعی
- تحریکپذیری یا پرخاشگری
درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی
درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی به دلیل ویژگیهای رفتاری و شناختی خاص مبتلایان بسیار دشوار است. بیشتر این افراد بهطور خودجوش برای درمان مراجعه نمیکنند زیرا باور ندارند که رفتارشان مشکلساز است یا تأثیر منفی بر دیگران دارد. فقط زمانی وارد روند درمان میشوند که بهدلیل تخلف یا جرم با سیستم قضایی درگیر شده و به اجبار تحت درمان قرار میگیرند. باید خاطر نشان کنیم که حبس یا اقدامات تنبیهی به ندرت نتیجهبخش هستند و مبتلایان به این اختلال نسبت به مجازات واکنش سازندهای نشان نمیدهند.
رواندرمانی در درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی
رواندرمانی یکی از رویکردهای اصلی برای کمک به افراد مبتلا به ASPD است، هرچند میزان موفقیت آن به شدت علائم و تمایل فرد برای همکاری بستگی دارد. این روش شامل مدیریت خشم و خشونت، درمان اعتیاد به الکل یا مواد مخدر و رسیدگی به سایر مشکلات سلامت روان است. درمان شناختی رفتاری (CBT) نیز در ایجاد آگاهی نسبت به رفتارهای مخرب و تغییر الگوهای فکری ناسازگار مؤثر است اما نیاز به جلسات طولانیمدت دارد تا نتایج پایدار ایجاد شود. در برخی موارد، گروهدرمانی، خانوادهدرمانی و درمان مبتنی بر ذهن نیز در بهبود توانایی شناخت احساسات خود و دیگران نقش مهمی دارد.
دارودرمانی برای کنترل علائم اختلال شخصیت ضد اجتماعی
در حال حاضر هیچ داروی خاصی که توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای درمان مستقیم اختلال شخصیت ضد اجتماعی تأیید شده باشد، وجود ندارد. پزشکان ممکن است برای کنترل علائم همراه مانند اضطراب، افسردگی یا پرخاشگری، دارو تجویز کنند. داروهای ضدافسردگی مانند سرترالین و فلوکستین با تنظیم سطح سروتونین، خلق و خو را بهبود میبخشند. داروهای ضدروانپریشی مانند ریسپریدون و کوئتیاپین در کاهش رفتارهای خشونتآمیز و پرخاشگری تاثیر دارند. تثبیتکنندههای خلق مانند لیتیوم و کاربامازپین به مدیریت تغییرات شدید رفتاری و هیجانی کمک میکنند.
پیشگیری از بروز اختلال شخصیت ضد اجتماعی
هیچ روش قطعی برای پیشگیری از این اختلال وجود ندارد، اما مداخله زودهنگام میتواند خطر ابتلا را کاهش دهد. با توجه به اینکه ریشه بسیاری از رفتارهای ضد اجتماعی به دوران کودکی بازمیگردد، نقش والدین، معلمان و روانشناسان در شناسایی علائم هشداردهنده بسیار مهم است. تشخیص و درمان بهموقع اختلال سلوک در کودکی مانع از پیشرفت آن به ASPD در بزرگسالی میشود. چالش اصلی اینجاست که علائم اختلال سلوک گاهی با مشکلاتی مانند اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) یا افسردگی همپوشانی دارد و ممکن است نادیده گرفته شود. به همین خاطر، غربالگری دقیق و ارائه مداخلات حمایتی در سنین پایین، یکی از کلیدیترین راهکارهای پیشگیرانه است.
پیامدهای منفی ابتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی
اختلال شخصیت ضد اجتماعی پیامدهای گسترده و مخربی بر زندگی فرد و اطرافیان او برجای میگذارد. بسیاری از مبتلایان درگیر سوءمصرف مواد مخدر و الکل میشوند که نهتنها سلامت جسمی و روانی آنها را تهدید میکند، بلکه زمینهساز بروز مشکلات قانونی و اجتماعی نیز هست. خطر مرگ زودرس در این افراد بهدلیل رفتارهای پرخطر یا درگیریهای خشونتآمیز بیشتر است.
برخی ممکن است دچار افکار خودکشی شوند یا به باندهای خلافکار بپیوندند که این امر مسیر زندگی را بیش از پیش به سمت نابسامانی سوق میدهد. ابتلا به سایر اختلالات شخصیتی و روانی نیز در بین این گروه شایع است. از نظر وضعیت اقتصادی و اجتماعی، بسیاری از این افراد به دلیل رفتارهای ناپایدار و روابط آسیبزا در موقعیتهای ضعیف و پرچالش قرار میگیرند. علاوه بر این، سوءاستفاده از همسر یا غفلت از فرزندان، بنیان خانواده را متزلزل کرده و چرخه آسیب را در نسلهای بعدی ادامه میدهد.
راهکارهای کنار آمدن با فرد مبتلا به اختلال شخصیت ضداجتماعی
زندگی با فردی که دچار اختلال شخصیت ضداجتماعی است باعث خستگی روحی و افسردگی اطرافیان میشود. خانواده این افراد لازم است همراه با بیمار به روانشناس مراجعه کنند تا آموزش ببینند چگونه در برابر خشونت و رفتارهای نادرست او واکنش مناسب نشان دهند. دریافت آموزش و مراقبت از سوی روانشناس به اعضای خانواده کمک میکند تا ضمن حفظ سلامت روان خود، بتوانند بهتر با شرایط بیمار کنار بیایند.
انتخاب بهترین روانشناس برای درمان اختلال شخصیت ضداجتماعی
درمان اختلال شخصیت ضداجتماعی فرآیندی پیچیده است و نمیتوان با تکیه بر نظر افراد غیرمتخصص آن را برطرف کرد. بهترین نتیجه زمانی حاصل میشود که بیمار تحت نظر یک روانشناس یا رواندرمانگر حرفهای قرار گیرد که با استفاده از روشهای علمی مانند رواندرمانی یا دارودرمانی، روند بهبود را هدایت کند. در رواندرمانی، روانشناس با گفتوگوی راهبردی به تغییر الگوهای فکری و رفتاری بیمار کمک میکند، اما در موارد شدید، ممکن است دارودرمانی نیز برای کنترل علائم ضروری باشد. ترکیب مهارت تخصصی روانشناس و انتخاب روش درمانی مناسب، شانس موفقیت را در بلندمدت افزایش میدهد.
شروع بروز علائم اختلال شخصیت ضد اجتماعی در کودکان و نوجوانان
علائم اختلال شخصیت ضد اجتماعی (ASPD) در اواخر دوران کودکی یا اوایل نوجوانی ظاهر میشوند. پیش از ۱۸ سالگی، این وضعیت با نام اختلال سلوک شناخته میشود. کودکان مبتلا به این اختلال ممکن است دروغ بگویند، دزدی کنند، قوانین را نادیده بگیرند یا دیگران را آزار دهند.
گاهی والدین، معلمان یا اطرافیان متوجه نشانهها نمیشوند چون این علائم با اختلالاتی مانند کمبود توجه/بیشفعالی (ADHD)، افسردگی یا اختلال نافرمانی مقابلهای شباهت زیادی دارند. اگر اختلال سلوک بهموقع شناسایی و درمان شود، احتمال ادامه یافتن آن تا بزرگسالی کاهش خواهد یافت. اما در صورت تداوم رفتارهای مشکلساز، این اختلال در سن ۱۸ سالگی به اختلال شخصیت ضد اجتماعی تبدیل خواهد شد.
سخن پایانی
در حال حاضر درمان قطعی برای اختلال شخصیت ضد اجتماعی وجود ندارد، اما دارو درمانی و رواندرمانی تا حد زیادی به مدیریت برخی جنبههای این اختلال کمک میکنند. درمان مناسب به فرد امکان میدهد تا رفتارهای خود را بهتر کنترل و تنظیم کند و آسیب کمتری به اطرافیان بزند. علاوه بر مداخلات درمانی، حفظ روابط سالم و داشتن یک سیستم حمایتی قوی از خانواده و دوستان، نقش مهمی در کنترل و مدیریت طولانیمدت این اختلال خواهد داشت.
سوالات متداول
آیا میتوان از اختلال شخصیت ضد اجتماعی پیشگیری کرد؟
راه قطعی برای پیشگیری وجود ندارد، اما اگر اختلال سلوک در دوران کودکی بهموقع تشخیص داده و درمان شود، میتوان از تبدیل آن به ASPD در بزرگسالی جلوگیری کرد.
آیا اختلال شخصیت ضد اجتماعی قابل درمان است؟
با دارو درمانی و رواندرمانی میتوان برخی علائم را کنترل و رفتار فرد را تنظیم کرد تا آسیب کمتری به اطرافیان وارد شود.
چه عواملی در مدیریت بلندمدت ASPD موثر هستند؟
حفظ روابط سالم، داشتن یک سیستم حمایتی قوی از خانواده و دوستان و پایبندی به درمان از عوامل مهم در کنترل این اختلال محسوب میشوند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت مشاهده علائمی مانند تغییرات شدید خلقوخو، خودآزاری، افکار خودکشی یا رفتار خشونتآمیز، باید فورا به پزشک مراجعه شود.