سوء مصرف مواد مخدر از جدیترین معضلات فردی و اجتماعی است که ابعاد روانی، جسمی و رفتاری زندگی فرد را تحت تأثیر قرار میدهد. ناآگاهی از علائم و ویژگیهای افراد مبتلا به اعتیاد، روند شناسایی مشکل را دشوار میسازد و سبب میشود که فرد مصرفکننده با انکار واقعیت، به رفتارهای مخرب خود ادامه دهد. متاسفانه بسیاری از مبتلایان به دلیل انگ اجتماعی، ترس از قضاوت یا کمبود آگاهی، نسبت به درمان اعتیاد همکاری لازم را ندارند. در ادامه به طور مفصل، زوایای مختلف سوء مصرف مواد از جهت علائم، عوارض و روشهای درمان اشاره خواهیم داشت.
اعتیاد به مواد مخدر و خطرات آن
مواد مخدر شامل طیف وسیعی از داروها و ترکیبات طبیعی یا مصنوعی است که هم بهصورت غیرقانونی مانند هروئین و هم به شکل داروهای تجویزی قانونی مانند اکسیکودون، بوپرنورفین، مورفین، کدئین، متادون و فنتانیل مورد استفاده قرار میگیرند. این داروها برای تسکین دردهای شدید و مقاوم به درمان، توسط پزشکان تجویز میشوند. البته، استفاده نادرست، بیشازحد یا خارج از چارچوب تجویز پزشک به سرعت منجر به وابستگی و اعتیاد میگردد.
اختلالات مرتبط با مواد افیونی شامل اختلال مصرف مواد افیونی، مسمومیت با مواد افیونی و ترک مواد افیونی است. این مشکلات در اثر سوءمصرف هر نوع داروی افیونی برای تسکین درد و یا له دلایل غیرپزشکی، ایجاد میشوند. برای مثال، مورفین و فنتانیل پس از جراحی برای درد شدید تجویز میگردند، در حالی که کدئین، اکسیکودون و برخی ترکیبات دیگر مانند هیدروکودون یا مپریدین برای دردهای متوسط یا شرایط خاص مانند سرفه شدید یا اسهال مقاوم استفاده میشوند.
گاهی اوقات به منظور تقویت اثر ضددرد، این داروها با ترکیبات دیگری مانند کورتیکواستروئیدها، داروهای ضدتشنج، ضدافسردگیها، بیحسکنندههای موضعی یا محرکها همراه میشوند. اما لازم است مصرف آنها همواره تحت نظر پزشک باشد، زیرا ترکیب مواد افیونی با موادی مانند الکل، باربیتوراتها، آنتیهیستامینها یا بنزودیازپینها موجب کاهش شدید سرعت تنفس و حتی مرگ میگردد.
علائم اولیه اعتیاد به مواد مخدر
تشخیص اعتیاد در مراحل ابتدایی با نشانههای هشداردهندهای همراه است:
علائم ظاهری:
- آبریزش مکرر بینی در اعتیاد به کدئین
- رعشه یا تشنج
- کاهش هماهنگی حرکات بدن
- گیجی و خوابآلودگی شدید
- بوی مواد شیمیایی از دهان یا لباسها
- مردمکهای سوزنی یا تنگ شدن چشمها
- سرخی و خونگرفتگی چشمها
- افزایش یا کاهش ناگهانی وزن بسته به نوع ماده مصرفی
- تغییر در اشتها و عادتهای غذایی
- اختلال در الگوهای خواب
- تغییرات پوستی (زردی، تیرگی، رنگپریدگی، جوش و آکنه، زخمهای تزریقی)
- بیتوجهی به بهداشت فردی و ظاهر
علائم شخصیتی:
- نوسانات شدید خلقی
- بیتوجهی به مسئولیتها و اولویتهای مهم زندگی
علائم روانی:
- کاهش انگیزه و بیانگیزگی
- بروز یا تشدید اختلالات روانی مانند افسردگی و اضطراب
پیامدهای فوری سوءمصرف مواد
این پیامدها بلافاصله یا مدت کوتاهی پس از مصرف رخ میدهند و باعث تقویت مثبت (کسب لذت) یا تقویت منفی (رهایی از ناراحتی) میشوند. به همین دلیل، احتمال تکرار مصرف بسیار بالا میرود.
الف) نشانههای شناختی
افکار و تصاویری که بعد از مصرف ظاهر میشوند و مشکل را تداوم میبخشند.
مثالها: چقدر خوب راحت شدم. اگر حشیش نمیکشیدم، اینقدر سرحال نبودم.
ب) نشانههای هیجانی
احساسات خوشایند پس از مصرف مانند سرخوشی، افزایش اعتماد به نفس. کاهش هیجانهای ناخوشایند مثل غم، اضطراب یا تحریکپذیری (تقویت منفی).
ج) نشانههای حسی
تغییرات جسمانی لذتبخش یا کاهش ناراحتی بدنی پس از مصرف. مثال: کاهش تنش یا درد پس از کشیدن سیگار.
پیامدهای درازمدت سوءمصرف مواد
برخلاف پیامدهای فوری، این پیامدها منفی و آسیبزا هستند، اما نقش مهمی در تداوم اعتیاد دارند. مهمترین شکل پیامد درازمدت:
- اجتناب از کار و مسئولیت.
- دوری از افراد پاک یا محیطهای سالم.
- ترک یا بیتوجهی به برنامه درمانی و کمپ ترک.
- دوری از موقعیتهایی که روند بهبودی را تقویت میکنند.
اختلالات ناشی از مصرف مواد مخدر
مشکلات جسمی، روانی و رفتاری ناشی از سوءمصرف مواد که بر ساختار و عملکرد مغز تاثیر دارند، شامل:
| نوع اختلال | توضیحات | علائم | عوارض | درمان |
| وابستگی به مواد مخدر | یک بیماری مزمن مغزی همراه با جستجو و مصرف اجباری مواد، حتی با وجود پیامدهای منفی. | از دست دادن کنترل مصرف، میل شدید، ادامه مصرف با وجود عواقب، علائم ترک هنگام عدم مصرف. | مشکلات سلامتی، مالی، روابطی و حقوقی. | دارودرمانی و رفتاردرمانی. |
| سوء مصرف مواد | الگویی از مصرف که مضر یا خطرناک است؛ لزوماً وابستگی وجود ندارد ولی میتواند به آن منجر شود. | استفاده بیرویه یا در موقعیتهای پرخطر. | مسائل سلامتی، مالی، روابطی. | دارودرمانی و رفتاردرمانی. |
| مسمومیت با مواد مخدر | اثرات حاد و فوری مصرف که میتواند تهدیدکننده حیات باشد. | بسته به نوع و مقدار ماده: از دست دادن هوشیاری، تشنج، مشکلات تنفسی، مرگ. | آسیب مغزی یا جسمی دائمی، مرگ. | مراقبتهای حمایتی پزشکی فوری. |
| محرومیت از مواد مخدر | مجموعه علائم هنگام قطع یا کاهش شدید مصرف. | خستگی، تحریکپذیری، اضطراب، افسردگی، بیخوابی، علائم شبیه آنفلوآنزا. | ناتوانی عملکرد روزانه، خطر بازگشت به مصرف. | دارودرمانی و رفتاردرمانی. |
مشکلات زناشویی و سوء مصرف مواد
بسیاری از افراد به دلیل فشار روانی ناشی از تعارضهای مکرر و هیجانهای سرکوبشده در زندگی مشترک، به سمت مصرف مواد مخدر کشیده میشوند. در چنین شرایطی، ترک مواد مخدر بدون رسیدگی به ریشههای مشکلات خانوادگی و زناشویی، خطر عود و بازگشت مصرف را بهشدت افزایش میدهد. در نتیجه، بهترین رویکرد درمانی، ترکیب ترک اعتیاد با درمان و بهبود روابط خانوادگی تحت نظر روانپزشک متخصص است.
درامد و سوء مصرف مواد
درآمد و وضعیت مالی فرد نقش مهمی در گرایش یا تداوم مصرف مواد مخدر دارد. باید بررسی شود که آیا بیمار دارای درآمد کافی است یا هر بار که حقوق میگیرد، آن را صرف خرید مواد میکند. در عین حال، باید توجه داشت که آیا درآمد بالای بیمار بهراحتی در دسترس او قرار دارد یا خانواده و همسر آن را مدیریت و محدود میکنند.
بیپولی و فقر از عوامل مهم استرسزا به شمار میروند که انگیزهای قوی برای روی آوردن به مواد مخدر هستند. فشار روانی ناشی از کمبود منابع مالی، همراه با بیکاری و نداشتن شغل، خطر مصرف مواد را افزایش میدهد. در موارد بیکاری، باید حواس جمع بود که فرد زمان خود را چگونه و با چه افرادی میگذراند چون اوقات فراغت بدون برنامه و معاشرت با افراد مصرفکننده، مسیر بازگشت یا گرایش به مصرف را هموار میکند.
سو مصرف مواد مخدر احتمال کدام اختلالات را بالا میبرد؟
سوءمصرف مواد مخدر به حشیش، کوکائین، الاسدی یا آمفتامینها موجب تغییرات جدی در مغز شده و خطر ابتلا به اسکیزوفرنی را افزایش میدهد. افراد مبتلا دچار توهم، هذیانگویی و افکار غیرمعمول میشوند. وجود افسردگی یا روانپریشی همزمان با اعتیاد، احتمال بروز این بیماری را بیشتر میکند.
اضطراب
بسیاری از مصرفکنندگان مواد مخدر از اضطراب شدید و غیرقابلکنترل رنج میبرند. مواد اعتیادآور مانند الکل، هروئین، محرکهای روانی و بنزودیازپینها سیستم عصبی را تحریک کرده و باعث ایجاد یا تشدید اضطراب میگردند.
اختلال دوقطبی
اختلال دوقطبی یا افسردگی/ شیدایی از اختلالات شایع در بین مصرفکنندگان موادی مانند شاهدانه، محرکهای روانی و الکل است. این بیماری با تغییرات شدید خلقوخو، از افسردگی عمیق تا انرژی و هیجان بیشازحد، همراه است و زندگی فرد را بهشدت مختل میکند.
روانپریشی (سایکوز)
مصرف موادی مانند متآمفتامین، کوکائین، قرصهای توهمزا و شاهدانه منجر به روانپریشی میشود. این اختلال با توهم شدید، افکار غیرواقعی و رفتارهای غیرعادی مشخص میگردد و ممکن است هم در دوره مصرف و هم در زمان ترک مواد بروز کند.
اختلال شخصیت مرزی (BPD)
BPD توانایی فرد در کنترل احساسات و روابط را تحتتأثیر قرار میدهد. آمارها نشان میدهد درصد بالایی از مبتلایان به این اختلال، سابقه سوءمصرف مواد دارند. مصرف مواد، علائم این اختلال را تشدید کرده و روند درمان را دشوارتر میسازد.
اختلال اسکیزوافکتیو
این اختلال ترکیبی از علائم اسکیزوفرنی و اختلالات خلقی مانند افسردگی یا شیدایی است. مصرف داروهای روانگردان مثل LSD با ایجاد تغییرات ساختاری در مغز، خطر ابتلا به اسکیزوافکتیو را افزایش میدهد.
اختلال شخصیت ضداجتماعی (APS)
افراد مبتلا به این اختلال معمولا حقوق و احساسات دیگران را نادیده میگیرند و رفتارهای خشونتآمیز نشان میدهند. مصرف مواد مخدر و الکل یکی از عوامل مؤثر در بروز یا تشدید این اختلال است.
بیشفعالی (ADHD)
ارتباط بین ADHD و سوءمصرف مواد دوطرفه است. نوجوانان بیشفعال بیشتر در معرض اعتیاد قرار دارند و از سوی دیگر، مصرف مواد نیز علائم بیشفعالی را در بزرگسالی ایجاد یا تشدید میکند.
ویژگیهای شخصیتی افرادی که سو مصرف مواد دارند
| تغییر در علایق و روابط اجتماعی | کاهش یا قطع علاقه به سرگرمیها و فعالیتهایی که پیشتر لذتبخش بودند.
جایگزین شدن دوستان قدیمی با افرادی که خودشان مصرفکننده هستند یا محیطهای پرخطر. دوری از جمع خانواده یا فعالیتهای اجتماعی سالم. |
| افت عملکرد در نقشهای روزمره | افت تحصیلی یا کاهش بازدهی شغلی.
بیتوجهی به مسئولیتهای خانه، کار یا تحصیل. از دست دادن انگیزه و تمرکز. |
| الگوهای رفتاری ناسالم و ناسازگار | دروغگویی و پنهانکاری برای مخفی کردن مصرف.
رفتارهای مرموز، اجتناب از پاسخگویی مستقیم. فریبکاری یا دستکاری دیگران برای بهدست آوردن مواد یا پول. |
| مشکلات قانونی و مالی | درگیر شدن در جرم یا تخلفات مثل سرقت، خرید و فروش مواد.
بحرانهای مالی ناشی از هزینه مصرف یا از دست دادن شغل. |
| انزوا و تغییرات شخصیتی | گوشهگیری، کاهش تعامل با دوستان و خانواده.
بیعلاقگی به آینده یا اهداف شخصی. تغییرات خلقی شدید، از پرخاشگری تا بیحالی. |
روشهای درمان سوء مصرف مواد
روشهای درمان شامل استفاده از کلینیکهای سمزدایی برای پاکسازی بدن تحت نظارت پزشکی است. مراکز درمان سرپایی که امکان پیگیری درمان بدون بستری و همراه با برنامههای مشاورهای منظم را فراهم میکنند. این در حالی است که کمپهای ترک اعتیاد شبانهروزی، بیمار را در یک محیط کنترلشده و حمایتی قرار میدهند. درمان ایدهآل بر پایه ترکیب مشاوره فردی تخصصی و مراقبت بالینی جامع است که هم به ابعاد روانشناختی اعتیاد مانند تغییر الگوهای فکری، مدیریت استرس و پیشگیری از عود و هم به ابعاد فیزیولوژیک مانند پایش علائم محرومیت و اختلالات همراه میپردازد.
برنامههای بازپروری باید به نحوی طراحی شوند که فرد با یک روند تدریجی و پایدار به زندگی سالم بازگردد. به این خاطر که فرآیند ترک موفقیتآمیز نه یک اقدام کوتاهمدت، بلکه یک مسیر مستمر و چندمرحلهای است که نیاز به حمایت تخصصی، ساختار درمانی منظم و پیگیری طولانیمدت دارد.
علائم پس از ترک سوء مصرف مواد در چه افرادی، احتمال بروز بیشتری دارد؟
علائم بیشتر در بیمارانی بروز میکند که مصرف برخی مواد و داروها را ناگهان یا بدون نظارت پزشکی قطع کردهاند. این دسته شامل افرادی است که الکل را بهطور ناگهانی ترک میکنند با خطر هذیان، تشنج و ولع طولانیمدت، داروهای ضدافسردگی را قطع میکنند با احتمال افسردگی شدید طولانیمدت، یا مصرف داروهای ضدروانپریشی را کنار میگذارند که باعث نوسانات خلقی ماهها پس از قطع میشود.
مصرفکنندگان بنزودیازپینها و ماریجوانا در معرض بیخوابی و خستگی طولانیمدت قرار دارند، در حالیکه افرادی که تریاک و سایر اپیوئیدها را بهطور ناگهانی قطع میکنند، علائم حاد جسمی و روانی شدیدی را تجربه میکنند که خطر بروز PAWS را افزایش میدهد.
مصرفکنندگان محرکها و روانگردانها مانند کوکائین یا ریتالین نیز اگر ترک بهصورت تدریجی انجام نشود، دچار علائم متضاد شدید مانند افسردگی عمیق، ضعف جسمی و خستگی شدید میشوند که مدیریت آن دشوارتر است. به اندازهای که شدت وابستگی، مدت مصرف و ناگهانی بودن قطع مصرف بیشتر باشد، احتمال بروز و شدت علائم پس از ترک نیز افزایش خواهد یافت.
بعد از ترک سوء مصرف مواد، چه اتفاقی برای بدن میافتد؟
بدن و مغز وارد یک فرآیند پیچیده و مرحلهای از ترمیم و بازسازی میشوند که بسته به نوع ماده، مدت و میزان مصرف و شرایط جسمی و روانی فرد، شدت و طول آن متفاوت است.
تغییرات اولیه (۲۴ ساعت تا یک هفته پس از ترک)
بدن شروع به پاکسازی سموم و تلاش برای بازیابی عملکرد طبیعی میکند. در این مرحله علائم ترک به اوج میرسند و با دردهای عضلانی و استخوانی، تعریق شدید، لرزش، اضطراب و بیقراری، بیخوابی یا خواب آشفته، تغییرات اشتها (افزایش یا کاهش)، افزایش ضربان قلب و فشارخون، و مشکلات گوارشی مانند اسهال، تهوع و استفراغ همراه هستند.
تغییرات در هفتههای اول تا یک ماه پس از ترک
با عبور از فاز حاد ترک، بدن بهتدریج به تعادل نزدیکتر میشود. عملکرد ریهها و سیستم تنفسی بهبود پیدا میکند، سطح انرژی افزایش یافته، اشتها و وزن به حالت طبیعی بازمیگردد، کیفیت خواب بهتر میشود و اضطراب و افسردگی کمتر خواهد شد. البته، وسوسه مصرف هنوز وجود داشته و نیاز به حمایت و مراقبت دارد.
تغییرات در ۳ تا ۶ ماه پس از ترک
در این دوره، تعادل هورمونی برقرار میشود، عملکرد مغز و حافظه بهبود پیدا کرده، توانایی مقابله با استرس افزایش پیدا میکند و ظاهر فرد شادابتر میشود. روابط اجتماعی نیز تقویت شدهو میل به مصرف مواد کاهش پیدا میکند. خطر لغزش هنوز کاملا از بین نرفته است.
تغییرات بلندمدت (۶ ماه تا یک سال و بیشتر)
سلامت قلب و عروق بهبود قابلتوجهی پیدا میکند، سطح انرژی و انگیزه افزایش یافته، وضعیت روانی پایدارتر میشود و علائم ترک تقریبا بهطور کامل از بین میروند. با تثبیت سبک زندگی سالم، احتمال بازگشت به مصرف به حداقل میرسد.
سخن پایانی
اگر علائم سوء مصرف مواد را در عزیزان خود مشاهده کردید، بدون ترس و قضاوت با او صادقانه صحبت نموده و نگرانی خود را بیان کنید. به جای صبر کردن تا وضعیت وخیمتر شود، سنگ صبور و گوش شنوا باشید و درمان تخصصی ترک اعتیاد را پیشنهاد دهید. هرچه زودتر درمان آغاز شود، شانس بهبودی بیشتر است. مشاوران مجرب ما آمادهاند تا در شروع این گفتگوی مهم به شما راهنمایی دهند و در مسیر نجات عزیزان همراهتان باشند. همین امروز با ما تماس بگیرید.
لینک های مفید: