گاهی اوقات یک لغزش کوچک به بهایی سنگین تمام میشود؛ حتی به قیمت جان! مسمومیت با مواد مخدر یا اوردوز، خاموشترین و مرگبارترین قاتلان نسل جوان است. موادی که شاید در نگاه اول، فقط لحظهای سرخوشی به همراه داشته باشند در کسری از ثانیه بدن را به میدان جنگی تبدیل میکنند که پایان آن یا با نجات اضطراری همراه است یا با خاموشی همیشگی. این خطر در کوچهپسکوچههای تاریک شهر و گاهی در جمعهای دوستانه و حتی پشت درهای بسته خانهها در کمین است. اکنون وقت آن است که با شناخت بهتر مسمومیت با مواد مخدر، بفهمیم چه اتفاقی در بدن میافتد و چگونه میتوان جان یک فرد را نجات داد.
مسمومیت با مواد مخدر چیست
حالتی است که فرد مقدار بسیار زیادی از یک ماده، دارو، مواد مخدر، محرک و حتی مکملهای ظاهرا بیضرر مثل ویتامینها و مواد معدنی را وارد بدن خود میکند. این مقدار زیاد ممکن است در یک نوبت مصرف باشد یا بهصورت تدریجی در طول زمان جمع شود و اثرات سمی آن در بدن انباشته گردد.
وقتی مقدار ماده از توانایی بدن برای متابولیزه و دفع آن فراتر رود، آن ماده حالت سمی (توکسیک) پیدا میکند. این حالت باعث اختلال در عملکرد حیاتی بدن مثل تنفس، ضربان قلب، فشار خون، و کارکرد مغز میشود. مسمومیت با مواد مخدر وقتی منجر به مرگ میشود:
مهار سیستم تنفسی:
بسیاری از مواد مخدر مثل هروئین یا مورفین مرکز تنفس در مغز را کند یا متوقف میکنند و فرد به دلیل کمبود اکسیژن دچار مرگ مغزی یا ایست قلبی میشود.
آریتمی یا ایست قلبی:
بعضی مواد مانند کوکائین یا محرکها با تحریک بیش از حد قلب باعث بینظمی شدید ضربان یا ایست قلبی میشوند.
آسیب شدید به اندامها:
کبد و کلیه که مسئول دفع سموم هستند از کار میافتند و باعث مسمومیت کشنده میشوند.
تشنج و آسیب مغزی:
مصرف بیشازحد بعضی داروها یا محرکها به تشنج طولانی و در نهایت مرگ منجر خواهد شد.
توجه: اوردوز یک وضعیت اورژانسی است که نیاز به مداخله سریع پزشکی دارد، تأخیر حتی چند دقیقهای برگشتناپذیر است.
علائم مصرف بیش از حد مواد مخدر
بسیاری از مواد مخدر حاوی فنتانیل هستند. مادهای افیونی مصنوعی بسیار قوی که تا ۵۰ برابر قویتر از هروئین است و عامل اصلی مرگومیر ناشی از اوردوز در بسیاری از مناطق جهان محسوب میشود. خطر فنتانیل این است که قابل دیدن، بو کردن یا چشیدن نیست و اغلب به صورت مخفیانه به سایر مواد افزوده میشود.
- صدای خروپف یا غرغر بلند
- ضربان قلب کند یا توقف ضربان
- آبی شدن لبها یا ناخنها
- پوست رنگپریده یا خاکستری
- تنفس کمعمق، آهسته، متوقفشده یا نامنظم
- بدن شل و بیحرکت
- مردمکهای کوچک و غیرواکنشپذیر به نور
- بیهوشی یا ناتوانی در پاسخ دادن و صحبت کردن
- هماهنگی و مهارتهای حرکتی ضعیف
- تشنج
- پوست لطیف و مرطوب
اگر این علائم مشاهده شد، باید بلافاصله با اورژانس تماس گرفت و اقدامات اورژانسی لازم را آغاز کرد چون هر ثانیه در نجات جان فرد اهمیت زیادی دارد.
مسمومیت با مواد مخدر
مسمومیت با مواد مخدر زمانی رخ میدهد که بدن بیش از توان خود، این مواد را دریافت کند. رایجترین مواد و اثرات خطرناک آنها عبارتند از:
| تریاک و هروئین | این مواد حاوی مورفین هستند و به شدت بر سیستم عصبی مرکزی اثر میگذارند. مصرف آنها ابتدا حس آرامش و خوابآلودگی ایجاد میکند، اما بهتدریج خوابآلودگی عمیقتر شده و ممکن است به کما بیانجامد. در این حالت حتی با تکان دادن یا ضربه زدن، فرد بیدار نمیشود. با پیشرفت مسمومیت، ضربان قلب و تنفس کاهش مییابد تا جایی که ممکن است کاملاً متوقف شود و مرگ رخ دهد.
|
| شیشه (متآمفتامین) | شیشه پس از تریاک یکی از پرمصرفترین مواد است و با علائمی مانند انرژی بالا، توهم، خشم، تحریکپذیری و بیخوابی همراه است. در مسمومیت شدید، فشار خون و ضربان قلب به شدت افزایش یافته و خطر پارگی مویرگهای مغزی یا عروق مهمی مانند آئورت وجود دارد که میتواند کشنده باشد. تنگ شدن عروق قلب نیز باعث کاهش خونرسانی، درد قفسه سینه و در نهایت سکته قلبی میشود. |
| متادون | دارویی که در ترک اعتیاد استفاده میشود، اما مصرف خودسرانه آن میتواند مرگبار باشد. اثر طولانیمدت متادون باعث میشود مسمومیت با آن خطرناکتر از بسیاری مواد دیگر باشد. به همین دلیل توزیع آن محدود و تحت نظر پزشک انجام میشود.
|
| مصرف همزمان الکل و مواد مخدر | ترکیب این دو، اثر تخریبی شدیدی بر سیستم عصبی دارد. هر دو باعث کاهش فعالیت مغز و اختلال در کنترل تنفس میشوند و مصرف همزمان آنها خطر ایست قلبی و مرگ ناگهانی را به شدت افزایش میدهد. |
مسمومیت با سرب تریاک در افراد معتاد
تریاک، قدیمیترین مواد مخدر سنتی است که اخیرا به دلیل ناخالصیهای خطرناک، تهدید جدیتری برای سلامت مصرفکنندگان ایجاد کرده است. برخلاف تصور رایج که مواد مخدر سنتی را کمخطرتر میداند، افزودن مواد سمی مانند سرب، آسیبهای جبرانناپذیری به بدن وارد میکند. دلیل اصلی اضافهکردن سرب به تریاک، افزایش وزن و در نتیجه سود بیشتر برای فروشندگان حتی با آگاهی از ماهیت مسمومکننده آن است.
سرب موجود در تریاک پس از مصرف، وارد جریان خون شده و بهتدریج در بافتها و اندامهای حیاتی تجمع پیدا میکند. این مسمومیت علائم جدی و متنوعی ایجاد میکند که از جمله آنها میتوان به شکمدرد، حالت تهوع، کمردرد، پادرد، ضعف عمومی، کاهش اشتها و کاهش وزن اشاره کرد. مصرف مداوم تریاک آلوده به سرب، خطر بروز مسمومیت شدید، آسیب عصبی، اختلال عملکرد کلیه و حتی مرگ را به همراه دارد.
تشخیص این نوع مسمومیت برای پزشکان و آزمایشگاههای جرمشناسی اهمیت زیادی دارد چون علائم آن ممکن است با بیماریهای دیگر اشتباه گرفته شود.
راههای دفع سرب از بدن
- نوشیدن مقدار کافی آب برای کمک به دفع سرب از راه ادرار.
- دفع سرب از طریق تنفس در مواردی که سرب به شکل گازی یا ذرات معلق باشد.
- ترک مصرف شیره و تریاک چون این مواد میتوانند باعث ورود بیشتر سرب به بدن شوند.
- مصرف مواد غذایی پروتئیندار به منظور تأمین آمینواسیدهای لازم برای سمزدایی فلزات سنگین.
- مصرف سیربه دلیل داشتن سولفور، که یک ماده سمزدای قوی است.
- مصرف آنتیاکسیدانها برای کمک به کاهش اثرات سرب.
- روشهای نوین سمزدایی مانند نوردرمانی با مادونقرمز
- حمام خ اک رس
- استفاده از زئولیت
عواملی که خطر مسمومیت با مواد مخدر را افزایش میدهند
موارد زیر احتمال مرگ را بالا میبرند:
- تغییر در میزان تحمل بدن نسبت به ماده مخدر یا ماده مصرفی مثلا پس از یک دوره ترک یا کاهش مصرف.
- درجه خلوص بالای ماده که باعث میشود مقدار معمول مصرف، اثر بسیار شدید و سمی ایجاد کند.
- ترکیب مواد مخدر با یکدیگر، مثل مصرف همزمان هروئین با الکل یا بنزودیازپینها.
- ترکیب مواد مخدر با محرکها مانند کوکائین یا متامفتامین که فشار زیادی به قلب و مغز وارد میکنند.
- ضعف سیستم ایمنی بدن که باعث حساسیت بیشتر به اثرات سمی میشود.
- ابتلا به بیماریهای قلبی، کبدی یا کلیوی که توانایی بدن برای دفع یا تحمل سموم را کاهش میدهد.
- سابقه قبلی اوردوز که نشاندهنده آسیبپذیری بالاتر فرد است.
- سن ۱۸ تا ۲۵ سال که به دلیل رفتارهای پرخطر و تجربه کمتر با مصرف ایمن مواد، ریسک بالاتری دارد.
- روش مصرف تزریقی یا استنشاقی که سرعت جذب ماده در بدن را افزایش میدهد و باعث بروز سریع علائم میشود.
- قطع ناگهانی برنامه ترک اعتیاد که باعث کاهش تحمل بدن شده و حتی مقدار کم مصرف دوباره میتواند کشنده باشد.
اولین و مهمترین واکنش هنگام مشاهده مسمومیت با مواد مخدر
اگر در اطراف شما فردی معتاد زندگی میکند، باید همیشه هوشیار باشید تا در صورت بروز خوابآلودگی شدید یا کاهش هوشیاری، فورا با اورژانس تماس بگیرید. هنگام تماس، حتما شرایط فرد را بهطور دقیق شرح دهید، زیرا تیم اورژانس با راهنماییهای لازم میتواند شما را در اجرای کمکهای اولیه یاری کند.
در مواجهه با فرد دچار مسمومیت، آرامش خود را حفظ کرده و از انجام اقدامات عجولانه که ممکن است وضعیت او را بدتر کند بپرهیزید. در برخی موارد، اگر فرد مواد مخدری مانند تریاک، شیره یا تریاک سوخته خورده باشد، استفراغ کردن برای بهتر شدن وضعیت وی، تاثیرگذار است. حواستان باشد که به بیمار آب ندهید و او را به زور بیدار نگه ندارید. تنها کار ضروری و ایمن این است که سریعا با اورژانس تماس بگیرید و از متخصصان کمک بخواهید.
پیامدهای مرگبار مسمومیت با مواد مخدر
مصرف بیش از حد مواد مخدر و مسمومیت با مواد در برخی موارد بدون عوارض جدی بهبود پیدا میکنند اما برخی از مواد حتی با انجام درمان مناسب و به موقع نیز ممکن است کشنده باشند. بعضی از این مواد موجب آسیب زودرس به اندامهای خاص میشوند. روند بهبود ابتدا در بیمارستان و سپس در خانه انجام میگیرد.
مسمومیت با مواد مخدر متاسفانه برخی از سیستمهای بدن را دچار اختلال و آسیب میکند و گاهی این تاثیرات تا مدتها خود را نشان نمیدهند، بهطوری که فرد از وجود آنها بیخبر میماند. در مجموع، به دلیل عدم رسیدگی به موقع، نوع ماده و میزان مصرف به فوت فرد منجر خواهد شد.
درمان مسمومیت با مواد مخدر
مهمترین درمان اورژانسی در مسمومیت با مواد مخدر بهویژه اپیوئیدها، استفاده از داروی نالوکسان است. نالوکسان یک آنتاگونیست اپیوئیدی است که با اتصال به گیرندههای خاص در سیستم عصبی مرکزی، اثرات داروهایی مانند هروئین، مورفین، تریاک و متادون را خنثی میکند. این دارو در موارد اوردوز باعث بازگشت سریع تنفس، بهبود سطح هوشیاری و رفع علائمی مانند خوابآلودگی شدید و عدم پاسخ به تحریکات میشود. نالوکسان به شکل تزریقی (وریدی، عضلانی، زیرجلدی) و اسپری بینی وجود دارد و در ایران بیشتر به صورت آمپولهای ۰٫۴ میلیگرمی تزریقی استفاده میشود. دوز دارو در بزرگسالان ۰٫۴ میلیگرم و در کودکان ۰٫۱ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است که در صورت لزوم هر ۲ تا ۳ دقیقه تکرار میشود.
عوارض جانبی نالوکسان
مصرف نالوکسان ممکن است با عوارضی مانند تهوع، استفراغ، تعریق، تپش قلب سریع و افزایش فشار خون همراه باشد. این عوارض کوتاهمدت هستند و در مقایسه با اهمیت نجات جان بیمار، ارزش بالینی کمتری دارند.
موارد منع و احتیاط مصرف نالوکسان
در بیمارانی که سابقه حساسیت به نالوکسان دارند، استفاده از این دارو ممنوع است. همچنین در افرادی که دچار آسیب شدید به سر شدهاند، باید از تجویز نالوکسان خودداری شود. در بیماران وابسته به مواد مخدر، مصرف نالوکسان باید با احتیاط بسیار زیاد انجام شود چون باعث بروز سندرم محرومیت ناگهانی میشود و با علائمی مانند اضطراب، خستگی، توهم و هذیان همراه است.
مراقبتهای پرستاری در مسمومیت با مواد مخدر
پرستار باید پیش و پس از تجویز نالوکسان، بیمار را از نظر وضعیت راه هوایی، تنفس و گردش خون بهطور مداوم تحت مانیتورینگ قرار دهد. در صورت نیاز، دارو را میتوان با سرم نرمال سالین یا دکستروز ۵٪ رقیق و بهصورت انفوزیون مداوم وریدی تجویز کرد. بیماران سالمند نیاز به دوز کمتر دارند و در افراد وابسته به مواد مخدر باید با احتیاط فراوان تجویز شود تا از بروز سندرم محرومیت ناگهانی جلوگیری گردد.
باید توجه داشت که نالوکسان در تستهای انعقادی اختلال ایجاد میکند، به همین خاطر در بیماران جراحیشده یا پس از زایمان، پیگیری علائم خونریزی ضروری است. کنترل علائم حیاتی و مراقبت مداوم تا برطرف شدن کامل اثرات مواد مخدر بخش اساسی مراقبت پرستاری است.
خطرات درمان مسمومیت با مواد مخدر در خانه
مراقبتها و درمانهای خانگی نباید بدون مشورت با پزشک یا متخصص صورت بگیرد. حتی اگر فرد معتاد هیچ علائمی ندارد اما شک دارید که مسمومیت با مواد مخدر صورت گرفته باشد، باید با پزشک و اورژانس تماس بگیرید.
- شماره تلفن اورژانس (۱۱۵) را حفظ باشید.
- به کودکان خود شماره اورژانس و نحوه کار با تلفن و عملکرد آن را آموزش دهید.
- افراد معتاد در معرض خطر خودکشی هستند و به همین منظور باید بخش عمده توجه خود را بر آنها متمرکز کنید.
برای درمان اوردوز چه اقدامی انجام بدهیم؟
نخستین و مهمترین اقدام تماس فوری با اورژانس یا مرکز فوریتهای پزشکی است و باید اطلاعات دقیقی مانند نوع و مقدار ماده مصرفشده، سن و جنسیت فرد، و علائم بروز کرده را گزارش دهید. از هرگونه درمان خانگی بهشدت پرهیز کنید زیرا کوچکترین اشتباه به مرگ منجر میشود. تا رسیدن نیروهای امدادی، میتوان اقدامات اولیه زیر را انجام داد: بررسی تنفس و ضربان قلب، ارزیابی سطح هوشیاری، خواباندن فرد به پهلو در صورت مشکل تنفسی، انجام احیای قلبی/ریوی، جلوگیری از مصرف مجدد ماده، جمعآوری اطلاعات و بسته یا ظرف ماده مصرفی، حفظ آرامش و ماندن کنار فرد بدون ایجاد استرس.
در بیمارستان، بسته به شرایط بیمار، اقداماتی مانند شستشوی معده برای خارج کردن مواد هضمنشده، استفاده از کربن فعال برای جلوگیری از جذب بیشتر سم، تجویز مسهل جهت دفع سریعتر مواد سمی، مصرف داروهای آرامبخش در صورت رفتارهای خشونتآمیز، کمکهای تنفسی از طریق لولهگذاری و CPR برای رفع مشکلات تنفسی و سمزدایی ریهها و در برخی موارد تجویز نالوکسان یا داروهای مهارکننده دیگر انجام میشود.
سوالات متداول
مسمومیت با مواد مخدر دقیقاً چیست؟
مسمومیت با مواد مخدر زمانی رخ میدهد که مقدار مصرف ماده مخدر بیش از توان تحمل بدن باشد یا بدن فرد به آن واکنش غیرطبیعی نشان دهد. این وضعیت میتواند عملکرد مغز، تنفس، قلب و سایر اندامهای حیاتی را مختل کند و در موارد شدید تهدیدکننده زندگی باشد.
شایعترین علائم مسمومیت با مواد مخدر چیست؟
علائم بسته به نوع ماده متفاوت است، اما معمولاً شامل کاهش سطح هوشیاری، خوابآلودگی شدید، تنگی یا کندی تنفس، تهوع و استفراغ، تعریق زیاد، کبودی لبها، تشنج یا بیقراری شدید میشود.
آیا مسمومیت با مواد مخدر خطرناک است؟
بله. مسمومیت میتواند باعث ایست تنفسی، ایست قلبی، آسیب مغزی دائمی یا حتی مرگ شود؛ بهویژه اگر درمان بهموقع انجام نشود. به همین دلیل هرگونه شک به مسمومیت نیاز به اقدام فوری پزشکی دارد.
در صورت مشاهده مسمومیت با مواد مخدر چه اقدام فوری باید انجام داد؟
در اولین قدم باید فوراً با اورژانس تماس گرفته شود. تا رسیدن کمک پزشکی، فرد را به پهلو بخوابانید (برای جلوگیری از خفگی)، راه تنفس را باز نگه دارید و از دادن هرگونه دارو یا خوراکی خودداری کنید.
درمان مسمومیت با مواد مخدر چگونه انجام میشود؟
درمان بستگی به نوع ماده، میزان مصرف و وضعیت بیمار دارد. اقدامات درمانی ممکن است شامل اکسیژنتراپی، تزریق داروهای پادزهر مانند نالوکسان، شستوشوی معده، کنترل علائم حیاتی و بستری در بخش مراقبتهای ویژه باشد.
آیا مسمومیت با مواد مخدر بدون بستری قابل درمان است؟
در موارد خفیف ممکن است با پایش پزشکی کوتاهمدت کنترل شود، اما در بسیاری از موارد بهویژه در مسمومیتهای شدید، بستری شدن برای حفظ ایمنی بیمار ضروری است.
آیا مسمومیت با مواد مخدر میتواند عوارض دائمی داشته باشد؟
بله. در صورت تأخیر در درمان، احتمال آسیب مغزی، اختلال حافظه، مشکلات تنفسی مزمن، آسیب کبد یا کلیه و حتی اختلالات روانی وجود دارد.
آیا مصرف همزمان چند ماده خطر مسمومیت را بیشتر میکند؟
قطعاً. مصرف همزمان مواد مخدر با الکل، داروهای آرامبخش یا قرصهای اعصاب، خطر مسمومیت شدید و مرگ را چند برابر میکند.
بعد از درمان مسمومیت، آیا نیاز به پیگیری تخصصی وجود دارد؟
بله. پس از کنترل وضعیت حاد، بررسی توسط متخصص مغز و اعصاب یا روانپزشک برای ارزیابی عوارض عصبی، روانی و پیشگیری از تکرار مسمومیت بسیار مهم است.
آیا مسمومیت با مواد مخدر نشانه وابستگی یا اعتیاد است؟
در بسیاری از موارد بله. مسمومیت میتواند زنگ خطر جدی برای وابستگی به مواد باشد و نیاز به بررسی و درمان تخصصی اعتیاد را نشان دهد.
سخن پایانی
استفاده خیلی زیاد یا اوردوز مواد مخدر، داروها، ویتامینها، مواد معدنی یا مکملها به مسمومیت شدید و اختلال در عملکرد اندامهای حیاتی بدن منجر خواهد شد. در این حالت، احتمال بروز مشکلات خطرناکی مانند سنکوپ یا غش، سکته قلبی و حتی اوردوز مغزی ناشی از کاهش جریان خون و اکسیژن به مغز، بسیار بالا است. با توجه به اینکه بافت مغز نسبت به کمبود اکسیژن و مواد غذایی بسیار حساس است، چنین شرایطی ممکن است آسیبهای جبرانناپذیر ایجاد کند و به کما یا مرگ ختم شود.