اسکیزوفرنی، مرز میان خیال و واقعیت را در هم میشکند و موجب میگردد که بیمار در دنیایی زندگی کند که برای دیگران قابل درک نیست. فرد مبتلا ممکن است صداهایی بشنود که وجود خارجی ندارند، چیزهایی ببیند که در واقعیت حضور ندارند، یا افکاری آشفته و گسسته را تجربه کند. اسکیزوفرنی فقط یک اختلال فکری نیست، بلکه بر احساسات، رفتار و حتی روابط اجتماعی فرد نیز سایه میاندازد و در صورت درماننشدن، کیفیت زندگی را بهشدت کاهش میدهد. این بیماری در هر سن و قشری بروز کرده و با مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی و حتی سوءمصرف مواد همراه است.
اسکیزوفرنی چیست
اسکیزوفرنی به معنای داشتن شخصیت چندگانه نیست، در واقع نوعی اختلال روانپریشی یا جنون است که از شایعترین بیماریهای روانی به شمار میرود. در این بیماری، فرد دچار اختلال در درک واقعیت میشود و آنچه تجربه میکند – اعم از افکار، تصاویر یا صداها – ممکن است هیچ پایه واقعی نداشته باشد. به همین خاطر، رفتار مبتلایان به این بیماری گاه عجیب، غیرقابل پیشبینی یا حتی تکاندهنده به نظر میرسد.
شدت اسکیزوفرنی بین افراد متفاوت است؛ بعضیها فقط یک بار دچار دوره روانپریشی میشوند، در حالی که دیگران ممکن است در طول زندگی بارها با دورههای عود و بهبود مواجه شوند. معمولا علائم در دورههای فعال بیماری شدت میگیرند و سپس برای مدتی فروکش میکنند.
با وجود اینکه این اختلال ممکن است در هر سنی بروز کند، اما بیشترین شیوع آن در نوجوانی و اوایل دهه سوم زندگی است. این بیماری در مردان سنین پایینتر (۱۰ تا ۲۰ سالگی) و در زنان، اندکی دیرتر (اوایل ۲۰ تا ۳۰ سالگی) رخ میدهد.
توجه: شروع زودهنگام علائم با شدت بیشتر بیماری و پیامدهای جدیتر همراه است.
علائم اسکیزوفرنی
در هر فرد جلوه متفاوتی دارد اما برخی نشانهها در بیشتر بیماران شایع هستند. این علائم به دو دسته اصلی علائم اولیه و علائم برجسته تقسیم میشوند.
علائم اولیه (پیشدرآمد بیماری): پیش از بروز کامل اختلال، فرد ممکن است دچار بینظمی رفتاری، اضطراب، کاهش تمرکز و تغییرات ظریف در عملکرد روزمره شود. این نشانهها گاهی نادیده گرفته میشوند، اما آغازگر مرحله فعال بیماری هستند.
علائم شاخص اسکیزوفرنی:
- هذیان: باورهای غلط و غیرمنطقی که فرد آنها را حقیقت مسلم میپندارد. این باورها میتوانند شامل احساس تعقیب شدن، داشتن قدرتهای ماورایی، یا تصور اینکه دیگران از راه دور افکار او را کنترل میکنند، باشند.
- توهم: درک حسی بدون وجود محرک واقعی. شایعترین آن شنیدن صداهایی است که در واقع وجود ندارند، اما ممکن است تمام حواس فرد، از جمله بینایی، بویایی، چشایی و لامسه را نیز درگیر کند.
- اختلال در تفکر و گفتار: افکار به شکلی نامنظم و بدون پیوستگی منطقی از موضوعی به موضوع دیگر تغییر میکند. گفتار فرد ممکن است برای شنونده نامفهوم باشد و همراه با مشکلات حافظه و دشواری در پردازش اطلاعات باشد.
- اختلال در انگیزه و رفتار: کاهش تمایل به انجام فعالیتهای روزمره، بیتوجهی به بهداشت شخصی، یا بروز کاتاتونیا (حالت بیحرکتی و سکوت طولانیمدت) از نشانههای مهم این بیماری است.
- اختلال در بیان عاطفی: پاسخهای احساسی ممکن است نامتناسب با موقعیت باشند، یا فرد اصلاً واکنش عاطفی نشان ندهد.
- انزوا و مشکلات اجتماعی: کنارهگیری از اجتماع به دلیل بیاعتمادی یا ترس از آسیب دیدن، و ناتوانی در برقراری ارتباط مؤثر به دلیل الگوهای گفتاری غیرمعمول.
نکته مهم این است که بسیاری از بیماران آگاهی از بیماری خود ندارند. برای آنها، توهم و هذیان کاملا واقعی به نظر میرسد و همین موضوع پذیرش درمان را دشوار میکند. این اختلال معمولا در اواخر نوجوانی یا اوایل بزرگسالی آغاز میشود، اما در برخی موارد کودکان را نیز درگیر میکند.
علائم اسکیزوفرنی در کودکان
علائم بیماری در کودکان از نظر ماهیت شبیه به بزرگسالان است، اما تشخیص آن به دلیل نحوه بیان احساسات و محدودیت توانایی کودک در توضیح تجربیات خود، دشوارتر است. کودک مبتلا ممکن است بهسرعت تحریکپذیر شود و واکنشهای هیجانی شدیدی مانند ناراحتی یا عصبانیت نشان دهد. افسردگی و غمگینی طولانیمدت، بیعلاقگی به فعالیتها یا بازیها و کاهش تعامل با دیگران از نشانههای مهم هستند.
این کودکان ممکن است احساسات خود را بهطور ناقص یا نامتناسب بروز دهند، مثلا در موقعیتهای غمانگیز بخندند یا در شرایط شاد بیاحساس باشند. بروز ترسها و اضطرابهای عجیب یا غیرمنطقی، مانند ترس از اشیاء یا موقعیتهای بیخطر، از دیگر علائم است. همچنین، شک و تردید بیش از حد نسبت به دیگران، بدبینی افراطی، یا احساس اینکه دیگران قصد آسیب رساندن به آنها را دارند، میتواند وجود داشته باشد.
علائم اسکیزوفرنی در نوجوانان
تشخیص آن به دلیل همپوشانی با تغییرات طبیعی دوران بلوغ دشوارتر است. برخی از نشانههای اولیه این بیماری در نوجوانان شامل ترک دوستان و خانواده، افت چشمگیر عملکرد در مدرسه، مشکلات خواب، خلق تحریکپذیر یا افسرده و کاهش انگیزه برای انجام فعالیتهای روزمره است.
در مقایسه با بزرگسالان، نوجوانان مبتلا به اسکیزوفرنی کمتر دچار هذیان میشوند، اما احتمال بروز توهمات بینایی در آنها بیشتر است. این ترکیب علائم، در صورت تداوم و شدت یافتن، نیازمند بررسی دقیق توسط متخصص سلامت روان است تا از تشخیص اشتباه با مشکلات شایع نوجوانی جلوگیری شود.
علل اسکیزوفرنی
پژوهشها نشان میدهند که این بیماری حاصل تعامل پیچیدهای از عوامل زیستی، ژنتیکی و محیطی است.
اختلالات زیستشناسی مغز
عدم تعادل در سطح انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین، گلوتامات و سروتونین، که نقش کلیدی در کنترل تفکر، ادراک و پاسخ به محرکها دارند، میتواند باعث ایجاد توهم، هذیان و مشکلات پردازش حسی شود.
عوامل رشدی
رشد غیرطبیعی اتصالات و مسیرهای عصبی در دوران جنینی، بهویژه در اثر تغذیه نامناسب مادر، استرس شدید یا مواجهه با عفونتهای ویروسی در دوران بارداری، میتواند زمینهساز بروز اسکیزوفرنی در سالهای بعدی زندگی باشد.
ژنتیک و وراثت
سابقه خانوادگی نقش مهمی در این بیماری دارد و تغییرات هورمونی و فیزیکی دوران بلوغ یا نوجوانی میتوانند آغازگر علائم در افراد مستعد باشند.
عفونتها و اختلالات ایمنی
برخی بیماریها یا بستری طولانیمدت بهدلیل عفونتهای شدید میتوانند آسیبپذیری فرد را نسبت به اسکیزوفرنی افزایش دهند.
مصرف مواد مخدر
مصرف موادی مانند حشیش، LSD، ماریجوانا، برخی استروئیدها و محرکها نهتنها آغازگر اولین حمله بیماری در بسیاری از افراد است، بلکه احتمال عود را نیز بالا میبرد. مصرف الکل و مواد در حدود نیمی از مبتلایان به شکل قابلتوجهی بیشتر است.
عوامل محیطی و روانی
شرایط استرسزا، سبک زندگی ناسالم، سوءاستفاده یا خشونت دوران کودکی، اختلال در روابط خانوادگی، یا رویدادهایی مانند مرگ والدین، از دست دادن شغل یا تغییرات شدید اجتماعی-اقتصادی، میتوانند محرک یا تشدیدکننده علائم باشند.
انواع اسکیزوفرنی
در گذشته، راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی (DSM-IV) اسکیزوفرنی را به پنج نوع اصلی تقسیم میکرد:
پارانوئید: غالب بودن توهم و هذیان، بهویژه احساس تعقیب یا بدبینی شدید.
آشفته: گفتار و رفتار بینظم همراه با واکنشهای عاطفی نامتناسب.
کاتاتونیک: تغییرات قابلتوجه در حرکت و عملکرد عضلات، از بیحرکتی مطلق تا حرکات تکراری و غیرمعمول.
نامتمایز: وجود علائم اسکیزوفرنی بدون تطابق کامل با هیچیک از انواع مشخصشده.
ناشناخته یا طبقهبندینشده:
علائمی که با معیارهای سایر انواع همخوانی ندارند.
در سالهای اخیر و بر اساس یافتههای جدید روانپزشکی، این تقسیمبندی منسوخ شده است. در حال حاضر متخصصان، اسکیزوفرنی را بهعنوان یک اختلال طیفی در نظر میگیرند؛ یعنی مجموعهای از علائم که میتوانند در هر بیمار با شدت و ترکیب متفاوتی بروز کنند. این رویکرد جدید بر این واقعیت تأکید دارد که نشانههایی مانند توهم، هذیان، گفتار بینظم، رفتار غیرمعمول، بیتوجهی به بهداشت فردی، کاهش علاقه به فعالیتهای روزمره و انزوای اجتماعی ممکن است در همه بیماران وجود داشته باشد و لزوما محدود به یک نوع خاص نباشند.
گروههای پرخطر در ابتلا به اسکیزوفرنی
هر فردی، صرفنظر از نژاد، ملیت یا سن، ممکن است به اسکیزوفرنی مبتلا شود، اما الگوهای بروز بیماری نشان میدهند که برخی گروهها در معرض خطر بیشتری قرار دارند. نخستین علائم در اواخر نوجوانی یا اوایل دهه سوم زندگی ظاهر میشوند. این اختلال بهطور کلی در زنان و مردان به یک میزان شایع است، اما در مردان علائم زودتر بروز میکنند و همین شروع زودهنگام با شدت بیشتر بیماری همراه است.
چگونگی تشخیص اسکیزوفرنی
برای تشخیص اسکیزوفرنی هیچ آزمایش قطعی و واحدی وجود ندارد و اجتمال آن بر پایه ارزیابی جامع توسط روانپزشک یا سایر متخصصان سلامت روان انجام میشود. این فرایند شامل بررسی دقیق علائم، مرور سابقه فردی و خانوادگی، و ارزیابی شرایط فعلی بیمار است.متخصصان از یک چکلیست تشخیصی استاندارد استفاده میکنند تا وجود علائم مرتبط با اسکیزوفرنی را تأیید کنند و در عین حال اطمینان داشته باشند که این نشانهها ناشی از بیماریهای دیگر، اختلالات عصبی یا مصرف مواد مخدر نیست. بیشتر بیماران بین ۱۶ تا ۳۰ سالگی و پس از تجربه نخستین دوره روانپریشی شناسایی میشوند.
روشهای درمان اسکیزوفرنی
هدف درمان، کنترل و کاهش علائم، پیشگیری از عود بیماری، و ارتقای توانایی فرد برای عملکرد مؤثر در جامعه است. پروتکل درمانی شامل ترکیبی از دارو و درمانهای روانشناختی است:
دارودرمانی: داروهای ضد روانپریشی (Antipsychotics) اساس درمان را تشکیل داده و با تنظیم فعالیت انتقالدهندههای عصبی، بهویژه دوپامین، علائم روانپریشی را کاهش میدهند.
در صورت لزوم، داروهای ضدافسردگی یا ضداضطراب برای مدیریت علائم همراه تجویز میشوند.
درمانهای روانشناختی:
- درمان شناختی-رفتاری (CBT): کمک به بیمار برای مقابله مؤثرتر با توهم و هذیان.
- آموزش مهارتهای اجتماعی برای بهبود ارتباط و تعامل با دیگران.
- خانوادهدرمانی بهمنظور حمایت و آموزش اعضای خانواده در مدیریت شرایط بیمار.
- توانبخشی حرفهای و اشتغال حمایتی جهت بازگشت تدریجی به فعالیتهای کاری و اجتماعی.
علی رغم اینکه درمان قطعی برای اسکیزوفرنی وجود ندارد، اما پژوهشهای نوین با بهرهگیری از مطالعات ژنتیکی، تحقیقات رفتاری و فناوریهای تصویربرداری پیشرفته مغز، در حال توسعه روشهای ایمنتر و مؤثرتر هستند. نکته مهم این است که درمان نباید حتی در زمان فروکش علائم متوقف شود، زیرا تداوم درمان، کلید حفظ پایداری وضعیت بیمار و جلوگیری از بازگشت علائم است.
جدیدترین روشهای درمان اسکیزوفرنی
درمان اصلی اسکیزوفرنی بر پایه داروهای ضدسایکوز است که با اثرگذاری بر مسیرها و گیرندههای دوپامین در مغز، علائم روانپریشی را کنترل میکنند. این داروها به دو گروه اصلی تقسیم میشوند:
- ضدسایکوزهای نسل اول (قدیمیتر): هالوپریدول، پرفنازین، تیوتیکسن، کلروپرومازین، تیوریدازین
- ضدسایکوزهای نسل دوم (جدیدتر): اولانزاپین، ریسپریدون، کوتیاپین، آریپیپرازول، کلوزاپین
به دلیل عوارض جانبی کمتر، اغلب درمان با داروهای نسل دوم شروع میشود. انتخاب دارو بر اساس نوع علائم، سن، جنس، وزن بیمار و احتمال بروز عوارض صورت میگیرد. علاوه بر دارودرمانی، سایکواجوکیشن (آموزش بیمار و خانواده درباره ماهیت بیماری و روند درمان) نقش مهمی در بهبود همکاری بیمار دارد. در مواردی که خطر خودکشی، پرخاشگری یا مقاومت به درمان وجود دارد، بستری بیمار ضروری است.
در شرایط شدید، گاهی از شوکدرمانی (ECT) استفاده میشود. همچنین، برای بیمارانی که به دلیل فقدان بینش یا عدم پذیرش درمان، مصرف دارو را قطع میکنند، میتوان از داروهای تزریقی طولانیاثر استفاده کرد که ماهانه تزریق شده و اثرات درمانی آنها تا یک ماه باقی میماند.
عوارض اسکیزوفرنی
اسکیزوفرنی که گاهی از آن با عنوان جنون جوانی یاد میشود، تأثیرات گستردهای بر زندگی فرد، خانواده و جامعه دارد. بیماران مبتلا اغلب دچار انزوای اجتماعی میشوند، عملکرد شغلی و تحصیلی خود را از دست میدهند و روابط شخصی آنها بهشدت آسیب میبیند. این وضعیت هم فشار روانی و مالی زیادی بر خانواده و مراقبین وارد کرده و هم بار اجتماعی و اقتصادی چشمگیری نیز ایجاد میکند.
افراد مبتلا بیشتر از دیگران در معرض مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر قرار دارند که این عوامل، سلامت جسمی و روانی آنها را بیش از پیش تهدید میکند و روند درمان را دشوارتر میسازد. خطر خودکشی در این بیماران نسبت به جمعیت عمومی بهطور قابلتوجهی بالاتر است. همچنین، فقدان بینش نسبت به بیماری باعث میشود بسیاری از بیماران درمان را نپذیرند یا در میانه مسیر، داروهای خود را قطع کنند. این مسئله منجر به عودهای مکرر، وخامت علائم و نیاز به بستریهای متعدد میشود.
داروهایی که باعث اسکیزوفرنی میشوند
بعضی داروها به خودی خود باعث ایجاد اسکیزوفرنی نمیشوند، اما در افرادی که سابقه خانوادگی قوی این بیماری را دارند، علائم اسکیزوفرنی را بروز میدهند. موادی مانند شاهدانه، الاسدی، کوکائین و آمفتامینها ممکن است در افراد مستعد، محرک بروز این علائم باشند.
سخن پایانی اسکیزوفرنی
اسکیزوفرنیف اختلال روانی مزمن است که به شکل چشمگیری بر توانایی فرد در عملکرد روزمره و کیفیت زندگی تأثیر میگذارد و حتی اطرافیان او را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. درمانهایی مانند دارو و رواندرمانی وجود دارد که به کنترل علائم کمک میکنند. حمایت خانواده، دوستان و خدمات اجتماعی نیز نقش مهمی در بهبود شرایط بیمار دارد. افرادی که از مبتلایان به اسکیزوفرنی مراقبت میکنند با یادگیری تشخیص علائم اولیه شروع یک اپیزود، تشویق فرد به پایبندی به برنامه درمانی و فراهم کردن حمایت عاطفی و عملی در طول دوره بیماری، نقش مؤثری در مدیریت این اختلال دارند.
لینک های مفید: