اختلال روانپریشی، جدیترین اختلالات سلامت روان است که افکار، احساسات و برداشت فرد از واقعیت را بهشدت دگرگون کند. افرادی که دچار این اختلال میشوند اغلب با هذیانگویی، توهم و درک متفاوت از جهان پیرامون روبهرو هستند. این مشکل بیشتر در بیماریهایی مانند اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی مشاهده میشود و بر اساس آمار، از هر ۱۰۰ نفر، احتمال دارد که ۳ نفر در طول زندگی خود درجاتی از روانپریشی را تجربه کنند. شناخت نشانهها، علل و راههای درمان این اختلال، برای کمک به بیماران و بهبود کیفیت زندگی آنها اهمیت زیادی دارد.
اختلالات روانپریشی یا سایکوز چیست
گروهی از مشکلات جدی سلامت روان هستند که با تغییر در افکار، باورها یا ادراکات، عملکرد طبیعی مغز را مختل میکنند. فرد مبتلا ممکن است تصور کند که تحت تعقیب یا جاسوسی است، صداهایی را بشنود که دیگران نمیشنوند یا احساس کند افکارش توسط نیروهای خارجی کنترل میشود. این اختلال موجب میگردد که مرز بین واقعیت و برداشت ذهنی فرد کمرنگ شود و تشخیص حقیقت دشوار گردد. علائم بهتدریج شکل میگیرند یا ناگهانی بروز میکنند و به دورهای که فرد ارتباط خود با واقعیت را از دست میدهد، اپیزود روانی گفته میشود. روانپریشی بر افکار، احساسات، عواطف و رفتار تأثیر عمیق میگذارد و در صورت درماننشدن، زندگی روزمره را بهشدت مختل میکند.
علتهای مبتلا شدن به روانپریشی
از مهمترین عوامل میتوان به وراثت و ژنتیک اشاره کرد که زمینه ابتلا را در برخی افراد افزایش میدهد. مصرف مواد مخدر، سیگار و برخی داروها مانند آمفتامینها و عوارض جانبی آنها نیز موجب بروز این اختلال میشود. برخی بیماریهای روانی مانند اسکیزوفرنی، آسیبهای مغزی ناشی از ضربه به سر، تومور مغزی، سکته، زوال عقل یا صرع هم از دیگر عوامل مهم هستند. تغییرات هورمونی، ابتلا به بیماریهایی مانند HIV، و فشارهای روانی شدید یا تجربههای آسیبزای زندگی مثل از دست دادن عزیزان یا تجاوز جنسی نیز، محرک بروز دورههای روانپریشی هستند. مدت و تعداد دفعات بروز این دورهها به علت زمینهای آن بستگی دارد.
علائم و ویژگیهای روانپریشی
- سوءظن و افکار پارانوئید نسبت به دیگران
- عدم تفکر واضح و منطقی
- کنارهگیری اجتماعی و تنهایی
- احساسات عجیب یا فقدان احساس
- کاهش توانایی در حفظ بهداشت شخصی
- اختلال در به خواب رفتن یا کاهش نیاز به خواب
- مشکل در تشخیص واقعیت از خیال
- گفتار نامنسجم و مشکل در برقراری ارتباط
- افت ناگهانی عملکرد تحصیلی یا شغل
- فقدان عاطفه
- احساس اضطراب
- کمبود انگیزه
- مشکل در عملکرد کلی و روزمره
- رفتارهای آسیبرسان به خود یا دیگران
- کاهش نمرات یا عملکرد شغلی
- مشکل شدید در تفکر یا تمرکز
- از دست دادن رشته افکار
ویژگیهای بارز روانپریشی:
- توهم: درک بدون حضور محرک خارجی (شنیدن، دیدن یا حس کردن چیزی که وجود ندارد)
- هذیان: باورهای نادرست و غیرواقعی اما محکم (مانند باور به تحت تعقیب بودن یا کنترل شدن توسط دیگران)
- رفتار و گفتار آشفته: گفتار غیرقابل درک، رفتار عجیبوغریب، یا ماندن طولانیمدت در یک حالت بدون حرکت
انواع اختلالات روانپریشی
اختلال روانپریشی مختصر با بروز ناگهانی علائم روانپریشی مانند هذیان، توهم یا گفتار و رفتار آشفته مشخص میشود. این مشکل در واکنش به یک رویداد بسیار استرسزا مانند مرگ یک عزیز یا حادثه شدید رخ میدهد. دوره این اختلال کوتاه است و معمولا کمتر از یک ماه طول میکشد. پس از پایان دوره، علائم به تدریج برطرف شده و فرد به سطح عملکرد پیشین خود بازمیگردد.
روانپریشی ناشی از مصرف یا ترک مواد مخدر یا الکل
در این نوع روانپریشی، علائم به دلیل مصرف یا قطع مواد خاص مانند مواد توهمزا، کراک یا حتی الکل بروز پیدا میکند. فرد ممکن است دچار توهمات شدید شنیداری یا دیداری و هذیانهای عجیب شود. این وضعیت شاید کوتاهمدت یا در مواردی مزمن باشد و اغلب با مشکلات اجتماعی، شغلی و جسمی همراه است. درمان شامل قطع مصرف ماده، مراقبت پزشکی و گاهی دارودرمانی است.
روانپریشی ارگانیک
روانپریشی ارگانیک زمانی رخ میدهد که علت بروز علائم به مشکلات فیزیکی و آسیبهای جسمی مربوط باشد. شرایطی مانند سکته مغزی، عفونتهای مغزی، آسیبهای شدید سر یا بیماریهای جسمی جدی باعث این نوع روانپریشی میشوند. علائم شامل توهم، هذیان و تغییرات شدید رفتاری هستند. درمان بر رفع علت زمینهای و کنترل علائم متمرکز است.
روانپریشی پس از زایمان
این اختلال در چند هفته اول پس از زایمان بروز میکند و برای مادر و نوزاد بسیار خطرناک است. علائم شامل تغییرات شدید خلقوخو، افسردگی یا شیدایی، بیقراری، بیخوابی، توهم و هذیان است. فرد ممکن است دچار افکار یا رفتارهای آسیبرسان به خود یا دیگران شود. این وضعیت یک اورژانس روانپزشکی محسوب میشود و نیاز به درمان فوری دارد.
افسردگی شدید همراه با روانپریشی
در برخی موارد، افسردگی به حدی شدید میشود که علائم روانپریشی نیز ظاهر میشود. این حالت که افسردگی روانپریشانه نام دارد، میتواند شامل هذیانهایی مرتبط با احساس بیارزشی یا گناه و توهمات باشد. علائم خلقی و روانپریشی به طور همزمان وجود دارند و درمان شامل داروهای ضدافسردگی، داروهای ضدروانپریشی و گاهی رواندرمانی است.
روانپریشی در اختلال دوقطبی
در اختلال دوقطبی، فرد دورههایی از شیدایی (هیجان و انرژی بالا) و افسردگی عمیق را تجربه میکند. در دورههای شیدایی شدید، علائم روانپریشی مانند هذیانهای بزرگمنشانه یا توهمات بروز میکند. این علائم با تغییرات خلقی هماهنگ هستند و با درمان اختلال دوقطبی کمتر میشوند.
اختلال هذیانی
اختلال هذیانی با وجود یک یا چند هذیان ثابت و نادرست به مدت حداقل یک ماه مشخص میشود. هذیانها حول محور موضوعاتی مانند تحت تعقیب بودن، بیماری شدید یا فریب خوردن شکل میگیرند. با وجود این باورهای نادرست، فرد ممکن است در سایر جنبههای زندگی عملکرد نسبتاً طبیعی داشته باشد. درمان شامل دارو و گاهی رواندرمانی است.
اختلال اسکیزوافکتیو
این اختلال ترکیبی از علائم اسکیزوفرنی و اختلالات خلقی مانند افسردگی یا شیدایی است. علائم همزمان یا در دورههای جداگانه پدیدار میشوند. علت دقیق آن ناشناخته است، اما عوامل ژنتیکی و تغییرات شیمیایی مغز نقش مهمی دارند.
راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5) اختلالات روانپریشی را به چند دسته تقسیم میکند که شامل اسکیزوفرنی، اختلال روانپریشی مختصر، اختلال هذیانی، اختلال اسکیزوافکتیو، اختلال اسکیزوفرنیفرم، اختلال شخصیت اسکیزوتایپی، اختلال روانپریشی ناشی از مواد/دارو و اختلال روانپریشی ناشی از بیماری دیگر میشود.
خصوصیات افراد روانپریش
- ناتوانی در درک یا به اشتراک گذاشتن احساسات دیگران.
- تصمیمگیریهای نادرست و غیرمنطقی.
- ناتوانی در درک احساسات دیگران: بیتوجهی یا بیحسی نسبت به حالتهای عاطفی اطرافیان.
- داشتن افکار شک و تردید نسبت به اطرافیان: بدگمانی و بیاعتمادی نسبت به دیگران.
- پرخاشگری بالا و رفتارهای تکانشی: واکنشهای شدید و بدون فکر قبلی.
- تجربه احساسات شدید اما کوتاه: تغییرات عاطفی ناگهانی که سریع فروکش میکند.
- تمایل به آسیب رساندن به خود یا دیگران: رفتارهای خطرناک علیه خود یا اطرافیان.
تشخیص اختلالات روانپریشی
برای تشخیص اختلالات روانپریشی، پزشک، تاریخچه کامل پزشکی و روانپزشکی از بیمار جمعآوری میکند تا اطلاعات دقیقی درباره علائم، مدتزمان بروز آنها و عوامل احتمالی بهدست آورد. سپس معاینه فیزیکی کوتاه انجام میشود تا نشانههای جسمی مرتبط یا بیماریهای زمینهای بررسی شوند.
در ادامه، آزمایش خون تجویز میگردد تا مشکلاتی مانند اختلالات متابولیک، کمبود ویتامینها یا عفونتها که علائمی مشابه روانپریشی ایجاد میکنند، شناسایی شوند. در برخی موارد، برای بررسی ساختار و عملکرد مغز، از تصویربرداریهای پزشکی مانند MRI استفاده میشود تا احتمال وجود تومور، سکته یا سایر آسیبهای مغزی رد شود.
درمان
درمان اختلالات روانپریشی شامل روشهای زیر است:
| دارودرمانی | استفاده از داروهای ضدروانپریشی بهعنوان خط اول درمان، مانند: ریسپریدون، کوئتیاپین، اولانزاپین، آریپیپرازول.
در برخی موارد، مصرف داروهای کمکی مانند ضدافسردگیها، تثبیتکنندههای خلق، بنزودیازپینها یا محرکها. واکنش بیماران به داروها متفاوت است و ممکن است لازم باشد چندین دارو یا ترکیب دارویی امتحان شود. مصرف دارو باید دقیقاً طبق دستور پزشک باشد؛ تغییر دوز یا قطع ناگهانی میتواند علائم را بدتر کند یا عوارض جدی ایجاد کند. |
| درمان شناختی رفتاری (CBT) | کمک به تغییر افکار و رفتارهای نامطلوب.
آموزش مهارتهای کنترل پریشانی عاطفی.
|
| خانوادهدرمانی | افزایش آگاهی خانواده درباره بیماری.
یادگیری شیوههای حمایت مؤثر از بیمار در مدیریت علائم. |
| آموزش روانی-اجتماعی | کمک به یادگیری یا بازیابی مهارتهای اجتماعی، حرفهای و زندگی مستقل.
همکاری با متخصصانی مانند مددکار اجتماعی برای بهبود عملکرد روزمره. |
| بستری در بیمارستان | در موارد وجود خطر آسیب جدی به خود یا دیگران.
هدف: تثبیت علائم و فراهم کردن محیط امن تا بیمار دوباره به جامعه بازگردد. |
داروهای آنتیسایکوتیک یا ضد روانپریشی
داروهای ضد روانپریشی اصلیترین و رایجترین گزینه درمانی برای سایکوز یا روانپریشی هستند. این داروها با مسدود کردن گیرندههای دوپامین و گاهی سروتونین در مغز، فعالیت غیرطبیعی این مواد شیمیایی را کاهش میدهند و به این ترتیب به کنترل توهم، هذیان و افکار آشفته کمک میکنند.
این داروها بهعنوان اولین خط درمان تجویز میشوند، اما بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است داروهای کمکی مانند ضدافسردگیها یا لیتیوم نیز پیشنهاد کند. ضدافسردگیها برای بیمارانی که همراه با روانپریشی دچار علائم افسردگی مانند غمگینی، بیانگیزگی یا ناامیدی هستند، مؤثر خواهند بود. لیتیوم نیز بیشتر در مواردی استفاده میشود که نوسانات شدید خلقی یا اختلالات دوقطبی همراه با روانپریشی وجود دارد.
پیشگیری از روانپریشی
با وجود اینکه وقوع آن قابل پیشبینی نیست، میتوان اقداماتی انجام داد که خطر بروز آن کمتر شود:
پرهیز از مصرف ماریجوانای تفریحی در سنین پایین
مصرف زیاد ماریجوانا در دوران نوجوانی و اوایل بزرگسالی با افزایش خطر روانپریشی مرتبط است. البته مشخص نیست که این رابطه علت و معلولی است یا صرفا یک عامل کمککننده.
استفاده از تجهیزات ایمنی
محافظت از سر در فعالیتهایی که احتمال ضربه وجود دارد مثل ورزش یا کارهای پرخطر مانع آسیب مغزی و خطر روانپریشی میگردد.
درمان بهموقع عفونتها
عفونتهای درماننشده، بلاخص در چشم و گوش، ممکن است به مغز گسترش یافته و باعث بروز روانپریشی شوند.
حفظ رژیم غذایی متعادل و وزن مناسب
پیشگیری از بیماریهای قلبی/عروقی، بهخصوص سکته مغزی، احتمال بروز روانپریشی را کاهش میدهد.
بیماریهای که احتمال روانپریشی یا سایکوز را بالا میبرند
اسکیزوفرنی یک اختلال مزمن و جدی روانی است که بر تفکر، احساس و رفتار اثر میگذارد. افراد مبتلا ممکن است گفتار نامرتبط، رفتارهای بینظم، توهم، هذیان و کاهش انگیزه را تجربه کنند.
اختلال دوقطبی با دورههای شیدایی و افسردگی مشخص میشود. در دورههای شیدایی، احتمال بروز علائم روانپریشی مانند توهم و هذیان وجود دارد.
در افسردگی شدید با ویژگیهای روانپریشی، فرد علاوه بر خلق پایین، دچار باورهای نادرست و توهمات متناسب با حالت افسرده خود، مانند احساس بیارزشی یا گناه شدید میشود.
اختلال شخصیت مرزی (BPD) با ناپایداری هیجانی و روابط پرتنش همراه است. در شرایط استرس شدید، فرد احتمالا به طور موقت علائم روانپریشی را تجربه کند.
اختلال سایکوتیک کوتاهمدت به شکل ناگهانی شروع شده و کمتر از یک ماه طول میکشد. معمولا پس از یک رویداد استرسزا بروز میکند و با توهم و هذیان همراه است.
مصرف موادی مانند آمفتامینها، کوکائین یا الاسدی موجب بروز علائم روانپریشی، پارانویا و اختلالات رفتاری میشود.
بیماریهای عصبی مانند آلزایمر، پارکینسون و صرع، زمینهساز روانپریشی میشوند.
بیماریهای جسمی شدید مانند عفونتهای شدید، نارسایی کلیوی یا کبدی و تومورهای مغزی، عملکرد مغز را مختل کرده و به روانپریشی منجر میگردند.
تفاوت روانپریشی و اسکیزوفرنی
روانپریشی و اسکیزوفرنی هر دو در حوزه سلامت روان مطرح هستند، اما مشابه نیستند. روانپریشی، وضعیتی است که طی آن فرد ارتباط خود را با واقعیت از دست میدهد و دچار توهم، هذیان و افکار آشفته میشود. این حالت موقتی بوده و به علتهای مختلفی مانند اختلالات روانی، سوءمصرف مواد، بیماریهای جسمی یا تروما ایجاد میگردد.
اسکیزوفرنی بر نحوه تفکر، احساسات و رفتار فرد اثر میگذارد. این بیماری علائم مثبت مثل توهم، هذیان، گفتار یا رفتار آشفته و علائم منفی مثل بیانگیزگی، کمحرفی و انزوا را در بر دارد و معمولا مشکلات شناختی و عملکردی نیز ایجاد میکند.
از نظر مدت زمان، روانپریشی با درمان علت زمینهای برطرف میشود، اما اسکیزوفرنی یک اختلال مادامالعمر است که نیاز به درمان طولانیمدت با ترکیبی از دارو و رواندرمانی دارد. در عین حال، مراقبت از فرد مبتلا به اسکیزوفرنی، به دلیل ماهیت مزمن بیماری، پیچیدهتر و طولانیتر است.
نقاط اشتراک: هر دو شامل توهم و هذیان هستند، زندگی فرد را به شدت مختل کرده و نیازمند تشخیص و درمان توسط متخصصان سلامت روان میباشند..
سخن پایانی
روانپریشی واژهای است که گاهی و اغلب به اشتباه برای توصیف انواع مشکلات سلامت روان به کار میرود. در تعریف درست، روانپریشی به مجموعهای از علائم اشاره دارد که شامل هذیان یعنی باورهای نادرست و غیرمنطقی و توهم دیدن، شنیدن یا احساس چیزهایی که وجود ندارند، میشود. این وضعیت زمانی رخ میدهد که فرد ارتباط خود با واقعیت را از دست میدهد. علائم روانپریشی به دلایل گوناگونی از جمله اختلالات روانی تا آسیبهای مغزی، عفونتها یا مشکلات پزشکی دیگر بروز میکنند.علی رغم اینکه این علائم ممکن است برای فرد یا اطرافیان او بسیار نگرانکننده باشند، اما در بسیاری از موارد قابل درمان هستند. گاهی نیز با درمان عامل اصلی یا بیماری زمینهای، این علائم به طور کامل برطرف میشوند.
مقالات مفید :