تشنج در کودکان زمانی رخ میدهد که فعالیت الکتریکی مغز برای مدت کوتاهی دچار اختلال شود. برخلاف تصور رایج، تشنج همیشه به شکل افتادن روی زمین و تکانهای شدید دست و پا ظاهر نمیشود؛ گاهی کودک فقط برای چند ثانیه به یک نقطه خیره میشود، پاسخ نمیدهد یا حرکات غیرعادی و تکراری در یک قسمت بدن نشان میدهد.
علت تشنج در کودکان نیز همیشه یکسان نیست. تب، برخی عفونتها، اختلال قند یا الکترولیتهای خون، ضربه به سر، بعضی بیماریهای مغزی و در برخی کودکان صرع میتوانند زمینه ایجاد حمله را فراهم کنند. به همین دلیل مشاهده یک تشنج بهتنهایی برای مشخص کردن علت آن کافی نیست.
نکته مهم برای والدین این است که بدانند هنگام تشنج چه کاری انجام دهند و از چه اقداماتی پرهیز کنند. حفظ ایمنی کودک و اندازهگیری مدت حمله از مهمترین اقدامات اولیه هستند و در برخی شرایط مانند طولانی شدن تشنج، مشکل تنفس یا تکرار حملات، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.
در ادامه، علائم تشنج در کودکان و نوزادان، علتها، تشنج ناشی از تب، انواع حمله، اقدامات صحیح هنگام تشنج و روشهای تشخیص را بهصورت مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم.
اگر کودک تشنج کرد، اولین کار چیست؟
کودک را در محیطی امن قرار دهید، زمان شروع تشنج را ثبت کنید، وسایل خطرناک را از اطراف او دور کنید و در صورت امکان بدون اعمال فشار او را به پهلو قرار دهید. حرکات کودک را مهار نکنید و هیچ جسم، انگشت، آب یا دارویی داخل دهان او نگذارید.
مدت تشنج را دقیق ثبت کنید.
اجسام سخت و تیز را کنار ببرید.
کودک زبان خود را نمیبلعد.
نیازمند اقدام اورژانسی است.
تشنج در کودکان چیست؟
تشنج یک رویداد موقت ناشی از فعالیت غیرطبیعی الکتریکی در مغز است که میتواند باعث تغییر در حرکت، احساس، رفتار یا سطح هوشیاری کودک شود. شکل ظاهری تشنج به ناحیهای از مغز که درگیر شده و نوع حمله بستگی دارد.
بعضی تشنجها فقط چند ثانیه طول میکشند و ممکن است اطرافیان متوجه آنها نشوند. برخی دیگر با سفت شدن بدن، حرکات ریتمیک دست و پا و کاهش هوشیاری همراه هستند.
موضوع تشنج در تمام گروههای سنی گستردهتر است. توضیح عمومی انواع، علل و تشخیص تشنج و حملات تشنجی در محتوای جداگانه بررسی شده است؛ تمرکز این صفحه فقط روی کودکان و نوزادان است.
چه چیزهایی باعث تشنج کودک میشود؟
یکی از مهمترین سوالات والدین این است که چه عواملی باعث به وجود آمدن تشنج در کودکان میشوند. علتها بسته به سن کودک، شرایط پزشکی و نوع حمله متفاوت هستند.
مننژیت یا انسفالیت میتوانند با تشنج همراه باشند.
ضربه شدید، خونریزی یا برخی مشکلات ساختاری مغز ممکن است زمینهساز باشند.
در کودکی که همراه با تب، خوابآلودگی غیرمعمول، سردرد شدید یا سفتی گردن دچار تشنج شده است، احتمال عفونت سیستم عصبی باید جدی گرفته شود. بیماریهایی مانند مننژیت نیازمند بررسی فوری پزشکی هستند.
در مواردی نیز تشنج میتواند پس از ضربه به سر و آسیب مغزی ایجاد شود؛ بهویژه اگر کودک پس از حادثه دچار استفراغ، خوابآلودگی غیرعادی، کاهش هوشیاری یا تشنج شده باشد.
تشنج ناشی از تب در کودکان
تشنج ناشی از تب یا Febrile Seizure معمولاً در کودکان حدود ۶ ماه تا ۵ سال و در جریان یک بیماری همراه با تب دیده میشود. لازم نیست دمای بدن حتماً به عدد بسیار بالایی رسیده باشد؛ مهم این است که تشنج در ارتباط زمانی با تب رخ داده باشد و علت دیگری مانند عفونت سیستم عصبی برای آن مطرح نباشد.
تشنجهای ناشی از تب به دو گروه کلی تقسیم میشوند:
| ویژگی | تشنج ساده ناشی از تب | تشنج پیچیده ناشی از تب |
|---|---|---|
| شکل حمله | معمولاً عمومی | ممکن است کانونی باشد |
| مدت | معمولاً کمتر از ۱۵ دقیقه | ممکن است ۱۵ دقیقه یا بیشتر طول بکشد |
| تکرار | معمولاً یک بار طی ۲۴ ساعت | ممکن است طی ۲۴ ساعت تکرار شود |
| ارزیابی | براساس شرایط کودک و علت تب | معمولاً نیازمند بررسی دقیقتر است |
بروز تشنج ناشی از تب به معنی ابتلای قطعی کودک به صرع نیست. بااینحال، شرایط هر کودک باید براساس سن، نوع حمله، سابقه پزشکی و نتیجه معاینه ارزیابی شود.
تببرها برای کاهش ناراحتی کودک استفاده میشوند، اما والدین نباید تصور کنند مصرف تببر میتواند با اطمینان از تکرار تشنج ناشی از تب جلوگیری کند.
تب چند درجه احتمال تشنج کودکان را در پی دارد؟
تب در کودکان زمانی ممکن است منجر به تشنج شود که دمای بدن به بالای ۳۸.۳ درجه سلسیوس (۱۰۱ درجه فارنهایت) برسد. تشنجهای تبدار در کودکان زیر ۵ سال دیده میشود و اغلب در اثر افزایش سریع دمای بدن ایجاد میشوند نه صرفا بالا بودن عدد تب. در واقع، حتی اگر تب به طور ناگهانی بالا برود، احتمال بروز تشنج بیشتر میشود.
انواع تشنج در کودکان
طبقهبندی تشنج بر اساس محل شروع فعالیت غیرطبیعی در مغز و نحوه انتشار آن انجام میشود. استفاده از اصطلاحات جدید کمک میکند وضعیت هوشیاری کودک نیز بهتر توصیف شود.
تشنج کانونی با حفظ آگاهی
حمله از یک ناحیه مغز آغاز میشود و کودک ممکن است همچنان از محیط اطراف آگاه باشد. حرکات ریتمیک یک دست یا پا، احساس غیرعادی، تغییر بویایی یا حس عجیب میتوانند دیده شوند.
تشنج کانونی همراه با اختلال آگاهی
کودک ممکن است بیدار به نظر برسد ولی پاسخ مناسبی ندهد. حرکات تکراری مانند ملچملوچ کردن، دستکاری لباس یا خیره شدن نیز ممکن است رخ دهند.
تشنج تونیک ـ کلونیک عمومی
در این نوع حمله معمولاً هوشیاری کاهش پیدا میکند، بدن ابتدا سفت میشود و سپس حرکات ریتمیک اندامها ایجاد میشوند. بعد از پایان حمله کودک ممکن است برای مدتی خوابآلود و گیج باشد.
تشنج غیابی
کودک برای چند ثانیه فعالیت خود را متوقف میکند و به یک نقطه خیره میشود. این حملات معمولاً کوتاه هستند ولی میتوانند بارها در طول روز تکرار شوند و گاهی با حواسپرتی اشتباه گرفته شوند.
تشنج آتونیک یا افت ناگهانی
در برخی حملات، تون عضلات بهطور ناگهانی کاهش پیدا میکند و ممکن است سر کودک بیفتد یا خود کودک روی زمین سقوط کند. به دلیل احتمال آسیب، تشخیص این حملات اهمیت دارد.
علائم تشنج در کودکان چیست؟
علائم تشنج به نوع حمله بستگی دارند و الزاماً همه کودکان حرکات شدید و واضح نشان نمیدهند.
- سفت شدن ناگهانی بدن
- حرکات ریتمیک و غیرارادی دست یا پا
- خیره شدن ناگهانی و قطع پاسخ به محیط
- انحراف چشم یا سر به یک سمت
- افتادن ناگهانی بدون علت مشخص
- حرکات تکراری دهان یا دست
- کاهش یا از دست رفتن هوشیاری
- تغییر ناگهانی حس، بو یا شنوایی در بعضی حملات کانونی
- بیاختیاری ادرار در برخی حملات طولانیتر
- گیجی یا خوابآلودگی بعد از پایان تشنج
از کجا بفهمیم بچه تشنج کرده است؟
اگر کودک افتاده و حرکات شدید دارد، تشخیص احتمال تشنج برای والدین آسانتر است؛ اما برخی حملات ظریف هستند. اگر کودک برای چند ثانیه بهطور ناگهانی ارتباط خود را با محیط قطع کند، پاسخ ندهد یا یک حرکت غیرعادی و تکرارشونده داشته باشد، باید احتمال تشنج نیز در نظر گرفته شود.
یک نکته مهم، شروع و پایان نسبتاً مشخص رفتار غیرعادی است. برای مثال کودک در حال صحبت یا بازی است، ناگهان برای چند ثانیه متوقف میشود و سپس فعالیت خود را ادامه میدهد.
اگر مطمئن نیستید خیره شدن کودک تشنج است یا حواسپرتی، در زمان بروز آن نام کودک را صدا بزنید یا بهآرامی او را لمس کنید. عدم پاسخ میتواند اطلاعات مفیدی برای پزشک ایجاد کند؛ البته این موضوع بهتنهایی تشخیص را قطعی نمیکند.
در صورت ایمن بودن شرایط، ثبت یک ویدیوی کوتاه از حمله میتواند اطلاعات ارزشمندی برای متخصص مغز و اعصاب فراهم کند؛ اما فیلم گرفتن نباید باعث تأخیر در ایمن کردن کودک یا تماس با اورژانس شود.
از کجا بفهمیم نوزاد تشنج کرده است؟
تشخیص تشنج در نوزادان میتواند دشوارتر باشد؛ زیرا بعضی حرکات طبیعی نوزاد نیز شبیه تشنج به نظر میرسند. حرکات غیرعادی که بهصورت تکرارشونده و مشابه ایجاد میشوند، نیازمند توجه بیشتری هستند.
علائم احتمالی میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- حرکات ریتمیک تکرارشونده یک اندام
- انحراف مداوم چشمها
- خیره شدن غیرعادی و عدم پاسخ
- حرکات تکراری دهان یا مکیدن غیرعادی
- سفت شدن ناگهانی بدن
- تغییر ناگهانی تنفس
- تغییر رنگ لبها همراه با کاهش پاسخدهی
تشنج احتمالی در نوزاد، بهخصوص اگر برای اولین بار ایجاد شده باشد، نیازمند ارزیابی پزشکی سریع است و نباید صرفاً در منزل تحت نظر قرار گیرد.
هنگام تشنج کودک دقیقاً چه کار کنیم؟
هنگام تشنج کودک چه کارهایی نباید انجام دهیم؟
- دست، قاشق، پارچه یا هر وسیله دیگری داخل دهان کودک قرار ندهید.
- فک کودک را به زور باز نکنید.
- دست و پای کودک را محکم نگیرید و حرکات او را مهار نکنید.
- هنگام کاهش هوشیاری آب، غذا یا داروی خوراکی ندهید.
- روی صورت کودک آب نریزید و او را تکان ندهید.
- برای متوقف کردن تشنج از روشهای سنتی یا مواد خوراکی استفاده نکنید.
- داروی اورژانسی تشنج را فقط در صورتی استفاده کنید که قبلاً توسط پزشک برای همان کودک تجویز و نحوه مصرف آن آموزش داده شده باشد.
چه زمانی تشنج کودک خطرناک و اورژانسی است؟
در موارد زیر برای دریافت کمک پزشکی اورژانسی اقدام کنید:
- تشنج ۵ دقیقه یا بیشتر ادامه پیدا کرده است.
- حمله دیگری قبل از بازگشت کامل هوشیاری شروع شده است.
- کودک پس از حمله مشکل واضح تنفسی دارد یا رنگ لبها تغییر کرده است.
- کودک هنگام تشنج آسیب جدی دیده است.
- تشنج داخل آب رخ داده است.
- این اولین تشنج کودک است و علت آن مشخص نیست.
- بعد از تشنج، هوشیاری کودک به شکل غیرعادی بازنمیگردد.
- تشنج همراه با سفتی گردن، خوابآلودگی شدید، استفراغ مکرر یا علائم شدید عفونت است.
- بعد از پایان تشنج ضعف جدید یک سمت بدن، اختلال تکلم یا علائم عصبی غیرمعمول باقی مانده است.
راهکارهای پیشنهادی برای پیشگیری از تشنج در کودکان
پیشگیری کامل از تشنج در کودکان ممکن نیست زیرا بسیاری از موارد تشنج به اختلالات سیستم عصبی، عوامل ژنتیکی یا آسیبهای مغزی مرتبط هستند و خارج از کنترل مستقیم کودک یا والدین میباشند. با این حال:
- جلوگیری از بازی بیش از حد با کامپیوتر و کنسولهای بازی به صورت شبانهروزی، که میتواند موجب تحریک بیش از حد مغز شود.
- محافظت از سر کودک در برابر ضربه، بلاخص در دوران نوزادی و خردسالی، چون آسیب مغزی عامل زمینهساز تشنج است.
- اگر سابقه خانوادگی تشنج وجود دارد (مثلاً پدر یا مادر مبتلا هستند)، مراجعه به پزشک متخصص مغز و اعصاب از دوران کودکی برای بررسیهای پیشگیرانه توصیه میشود.
- پرهیز از مصرف دخانیات و الکل، چه توسط کودک و چه توسط والدین، زیرا این مواد ممکن است سلامت عصبی کودک را به خطر اندازند.
طولانی شدن تشنج در کودک چه خطری دارد؟
یکی از مهمترین اطلاعات برای پزشک، مدت واقعی تشنج است. بسیاری از حملات تشنجی طی چند دقیقه متوقف میشوند؛ اما ادامه تشنج برای ۵ دقیقه یا بیشتر نیازمند اقدام اورژانسی است، زیرا احتمال متوقف نشدن خودبهخودی حمله افزایش پیدا میکند.
تشنجهای پشتسرهم که کودک بین آنها هوشیاری طبیعی خود را به دست نمیآورد نیز اورژانسی محسوب میشوند.
اگر برای کودک مبتلا به صرع داروی نجات تجویز شده است، خانواده باید برنامه کتبی پزشک درباره زمان و نحوه مصرف آن را در دسترس داشته باشند.
بعد از تشنج کودک چه اتفاقی میافتد؟
بعد از برخی حملات، کودک وارد دورهای به نام مرحله پس از تشنج میشود. ممکن است برای مدتی خوابآلود، گیج، خسته یا کمحرف باشد و حتی سردرد داشته باشد.
در این مدت کودک را در محیط امن قرار دهید، تنفس او را بررسی کنید و تا زمانی که هوشیاری مناسب بازنگشته است چیزی برای خوردن یا نوشیدن به او ندهید.
اگر خوابآلودگی بسیار شدید و طولانی است، کودک بهسختی بیدار میشود، ضعف یکطرفه دارد یا وضعیت او نسبت به حملات معمول متفاوت است، باید ارزیابی پزشکی انجام شود.
آیا هر تشنجی در کودک به معنی صرع است؟
خیر. تشنج یک رویداد است، درحالیکه صرع یک بیماری عصبی است که معمولاً با استعداد پایدار برای ایجاد تشنجهای بدون محرک مشخص شناخته میشود.
کودک ممکن است به علت تب، افت قند خون یا یک مشکل موقت دیگر فقط یک بار تشنج کند و هرگز دچار حمله دیگری نشود.
زمانی که تشخیص صرع مطرح یا تأیید شود، انتخاب دارو و برنامه پیگیری باید براساس نوع حمله و شرایط کودک انجام شود. توضیحات گستردهتر درباره درمان بیماری صرع در صفحه تخصصی آن ارائه شده است تا این مقاله روی تشنج کودکان متمرکز باقی بماند.
تشنج در کودکان چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص فقط به مشاهده یک علامت محدود نمیشود. شرح دقیق اتفاقی که رخ داده است، مدت حمله، وضعیت هوشیاری، وجود تب، داروهای مصرفی و سابقه پزشکی کودک اهمیت زیادی دارند.
بسته به شرایط، پزشک ممکن است از برخی بررسیهای زیر استفاده کند:
- معاینه عصبی کودک
- بررسی قند یا الکترولیتهای خون در موارد لازم
- نوار مغز یا EEG
- MRI در موارد منتخب
- بررسی عفونت در صورت وجود علائم مشکوک
- ارزیابی سایر علتهای ایجاد حرکات غیرعادی
نوار مغز در تشخیص تشنج کودکان
EEG فعالیت الکتریکی مغز را ثبت میکند و ممکن است برای حمایت از تشخیص صرع، تعیین نوع حمله یا شناخت بعضی سندرمهای صرعی استفاده شود.
نکته مهم این است که طبیعی بودن یک EEG بهتنهایی صرع را رد نمیکند و غیرطبیعی بودن آن نیز باید در کنار شرح حال و معاینه تفسیر شود.
نحوه انجام و کاربردهای نوار مغز بهصورت مستقل در سایت توضیح داده شده است.
درمان تشنج در کودکان چگونه انجام میشود؟
درمان به علت ایجاد حمله بستگی دارد. کودکی که به دلیل افت قند یا اختلال الکترولیتی تشنج کرده است به درمان علت زمینهای نیاز دارد، درحالیکه مسیر درمان کودک مبتلا به صرع متفاوت است.
همه کودکانی که یک بار تشنج کردهاند نیازمند مصرف طولانیمدت داروی ضدتشنج نیستند. تصمیم درباره شروع دارو باید براساس علت، احتمال تکرار، نوع تشنج، نتایج بررسیها و نظر پزشک انجام شود.
برای انتخاب مسیر تشخیص و درمان میتوان از خدمات کلینیک مغز و اعصاب در تهران استفاده کرد تا نوع حمله و نیاز به بررسیهای تکمیلی مشخص شود.
عوارض تشنج در کودکان چیست؟
میزان خطر به علت، نوع و مدت تشنج بستگی دارد. بیشتر تشنجهای کوتاه بهتنهایی به معنی آسیب دائمی مغز نیستند، اما تشنج طولانی یا شرایط زمینهای جدی میتوانند نیازمند درمان فوری باشند.
مشکلات احتمالی میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- آسیب ناشی از افتادن یا برخورد با اجسام
- خطر تشنج طولانیمدت
- احتمال خفگی یا ورود ترشحات به مسیر تنفسی در شرایط خاص
- اضطراب کودک و خانواده در حملات تکرارشونده
- محدودیت بعضی فعالیتها در صرع کنترلنشده
- عوارض مربوط به بیماری زمینهای ایجادکننده تشنج
اگر تشنج ناشی از عفونت یا التهاب مغز باشد، درمان بیماری زمینهای اهمیت بسیار بیشتری پیدا میکند. برای نمونه، انسفالیت و التهاب مغز میتوانند علاوه بر تشنج با تغییر هوشیاری و سایر علائم عصبی همراه شوند.
مراقبت از کودک دارای سابقه تشنج
اگر کودک سابقه تشنج یا صرع دارد، خانواده باید برنامهای مشخص برای ایمنی و برخورد با حملات داشته باشند.
- داروهای تجویزشده را منظم و در ساعت مشخص مصرف کنید.
- داروی ضدتشنج را بدون نظر پزشک ناگهانی قطع نکنید.
- ساعت خواب کودک را منظم نگه دارید.
- معلمان و مراقبان کودک را از برنامه کمکهای اولیه مطلع کنید.
- کودک هنگام شنا یا حضور در آب باید تحت نظارت مناسب باشد.
- فعالیت در ارتفاع یا محیطهای پرخطر باید بر اساس وضعیت کنترل تشنج مدیریت شود.
- تاریخ، مدت و مشخصات حملات را برای ارائه به پزشک ثبت کنید.
کودک شما سابقه تشنج یا حرکات مشکوک دارد؟
زمان و مدت حمله، وجود یا نبود تب، وضعیت هوشیاری و داروهای مصرفی را یادداشت کنید تا در ارزیابی تخصصی اطلاعات دقیقتری در اختیار پزشک قرار گیرد.
سوالات متداول درباره تشنج در کودکان
چه چیزهایی باعث تشنج کودک میشود؟
از کجا بفهمیم بچه تشنج کرده؟
تشنج کودک چند دقیقه خطرناک است؟
آیا تب باعث تشنج کودک میشود؟
آیا یک بار تشنج یعنی کودک صرع دارد؟
آیا هنگام تشنج باید چیزی داخل دهان کودک گذاشت؟
آیا خوابآلودگی بعد از تشنج طبیعی است؟
آیا برای هر تشنج کودک نوار مغز لازم است؟
آیا تشنج در خواب کودکان اتفاق میافتد؟
جمعبندی
تشنج در کودکان میتواند از یک خیره شدن کوتاه تا سفت شدن و حرکات شدید اندامها شکلهای متفاوتی داشته باشد. تب، بیماریهای متابولیک، عفونت، آسیب مغزی و صرع از علتهای احتمالی آن هستند.
مهمترین اقدام والدین هنگام حمله، حفظ ایمنی کودک، ثبت مدت تشنج و پرهیز از قرار دادن هر چیزی داخل دهان است.
تشنجی که ۵ دقیقه یا بیشتر ادامه پیدا کند، حملات پشتسرهم بدون بازیابی هوشیاری، اختلال تنفس یا اولین حمله با علت نامشخص باید جدی گرفته شوند.
تشخیص علت تشنج نیازمند شرح حال دقیق و معاینه پزشکی است و در صورت لزوم بررسیهایی مانند نوار مغز، آزمایش خون یا تصویربرداری انجام میشوند.