بیماری منژنیت ناشی از التهاب پردههای مغز و نخاع است و عوامل مختلفی مانند باکتریها، ویروسها و به ندرت قارچها در بروز آن نقش دارند. اطلاع یافتن از روشهای درمان مننژیت و اقدام به موقع، کلید اصلی در جلوگیری از پیشرفت بیماری و کاهش عوارض احتمالی آن است. نظر به اینکه مننژیت بسته به نوع عامل بیماریزا درمانهای متفاوتی دارد، آگاهی از شیوههای درمان و راهکارهای پیشگیری اهمیت زیادی پیدا میکند.
بیماری مننژیت مغزی چیست؟
مننژیت، جدیترین بیماریهای مغزی است که در اثر التهاب غشاها و مایع اطراف مغز و نخاع ایجاد میشود. این بیماری به دلیل عفونتهای ویروسی، باکتریایی یا در موارد نادر قارچی به وجود میآید و نیاز به تشخیص و درمان سریع پزشکی دارد.
علائم شایع مننژیت شامل تب بالا، سردرد شدید، سفتی گردن، تهوع، استفراغ و خوابآلودگی است. در صورت تأخیر در درمان، این بیماری عوارضی چون آسیبهای عصبی، کاهش شنوایی یا حتی مرگ به همراه خواهد داشت.
نقش عفونتها در بروز و گسترش مننژیت
مننژیت ناشی از عفونتهای باکتریایی، ویروسی، قارچی یا انگلی است. شایعترین نوع آن مننژیت مننگوکوکی است که در کودکان و نوجوانان دیده میشود. علاوه بر آن، باکتریهایی مانند پنوموکوک و هموفیلوس آنفلوانزا نیز منجر به ابتلای فرد به این بیماری میشوند.
راه انتقال آن اغلب از طریق قطرات تنفسی سرفه، عطسه یا تماس مستقیم است و البته در پی عفونتهای دیگر مانند ذاتالریه، عفونت گوش میانی یا آبسه نیز ایجاد میگردد. این در حالی است که برخی ویروسها مانند ویروسهای هرپس، اوریون، سرخک، سرخجه و HIV هم در بروز مننژیت نقش دارند.
روشهای پیشگیری ازمننژیت
مننژیت باکتریایی موجب کاهش شنوایی، آسیب مغزی، ناتوانیهای دائمی و حتی مرگ میشود. با توجه به اینکه این بیماری قابلیت انتقال دارد، رعایت نکات پیشگیرانه اهمیت زیادی خواهد داشت. مننژیت از طریق بوسیدن، عطسه، سرفه یا تماس نزدیک با فرد آلوده منتقل میشود. برای محافظت از خود و اطرافیان، اقدامات زیر را جدی بگیرید:
واکسیناسیون
مؤثرترین راه برای جلوگیری از ابتلا به مننژیت، تزریق واکسنهای مخصوص است. در حال حاضر دو نوع واکسن وجود دارد که بدن را در برابر مننژیت باکتریایی مقاوم میکند. افرادی که در محیطهای شلوغ و عمومی مانند خوابگاهها زندگی میکنند، باید واکسیناسیون را جدی بگیرند. در عین حال، واکسنهای سرخک، اوریون، سرخجه و آبله مرغان از بروز مننژیت ویروسی ناشی از این بیماریها جلوگیری میکنند.
رعایت فاصله از افراد بیمار
باکتریهای مننژیت در بینی و گلو وجود دارند و از طریق ترشحات تنفسی منتقل میشوند. به همین خاطر اگر اطرافیان شما دچار عفونتهای تنفسی هستند، بهتر است فاصله مناسب را رعایت نموده و از تماس نزدیک بپرهیزید.
شستن مرتب دستها
ویروسها و باکتریهای عامل مننژیت به راحتی از طریق دستها وارد بدن میشوند. به همین خاطر، شستن مداوم دستها پس از حضور در مکانهای شلوغ، استفاده از سرویس بهداشتی یا تماس با فرد بیمار بسیار مهم است.
- از آب گرم و صابون استفاده کنید.
- هر دو طرف دست، لای انگشتان و زیر ناخنها را حداقل ۲۰ ثانیه بشویید.
- دستان خود را با یک حوله یا دستمال تمیز خشک کنید.
آیا میتوان بیماری مننژیت را درمان کرد؟
در صورت مشاهده علائمی مانند تب ناگهانی و شدید، سفتی یا گرفتگی گردن، گیجی و اختلال در تمرکز، بروز بثورات پوستی، تشنج یا خوابآلودگی غیرعادی باید بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنید. تشخیص و درمان بهموقع شانس بهبودی را به میزان قابل توجهی افزایش میدهد.
در حال حاضر روشهای درمانی مؤثری برای مقابله با مننژیت وجود دارد و احتمال زنده ماندن بیماران نسبت به گذشته بسیار بیشتر شده است. با این وجود، حدود یکسوم از افرادی که بهبود پیدا میکنند با عوارضی پس از بیماری روبهرو میشوند. این عوارض معمولاًکوتاهمدت یا خفیف هستند، اما به ندرت ممکن است شدید و طولانیمدت باشند؛ از جمله:
- ناشنوایی یا کاهش شنوایی
- آسیبهای مغزی
- اختلالات حرکتی یا ضعف اندامها
درمان دارویی مننژیت
درمان مننژیت بسته به نوع آن یعنی باکتریایی، ویروسی یا قارچی متفاوت است و هدف آن کنترل عفونت، کاهش التهاب و جلوگیری از عوارض جدی است. داروهای مورد استفاده در درمان مننژیت:
- آنتیبیوتیکها: برای درمان مننژیت باکتریایی (اصلیترین و فوریترین درمان).
- داروهای ضدقارچ: برای موارد مننژیت قارچی.
- داروهای ضدویروس: در برخی انواع مننژیت ویروسی، مانند عفونت ناشی از ویروس هرپس یا آنفولانزا.
- کورتیکواستروئیدها (مانند دگزامتازون یا پردنیزون): برای کاهش التهاب و جلوگیری از آسیبهای عصبی.
- مسکنها: جهت کنترل درد و تب.
- تزریق وریدی (IV): برای حفظ آب بدن و جلوگیری از کمآبی.
- آنتیبیوتیکها برای درمان مننژیت باکتریایی
اولین و مؤثرترین درمان مننژیت باکتریایی
، تجویز آنتیبیوتیکهای قوی است. انتخاب نوع آنتیبیوتیک به سن بیمار و شرایط جسمانی او مربوط است زیرا بعضی داروها برای کودکان قابل تحمل نیستند. مهمترین آنتیبیوتیکها برای درمان مننژیت در افراد بالای ۱۸ سال عبارتند از:
- آمپیسیلین
- پنیسیلین G
- وانکومایسین
- مروپنم
- آزترئونام
- ریفامپین
- سیپروفلوکساسین
گاهی پزشک بسته به شرایط خاص بیمار، نوع یا مقدار دارو را تغییر میدهد. این شرایط شامل موارد زیر است:
- بارداری یا شیردهی
- ضعف سیستم ایمنی
- وجود بیماریهای زمینهای دیگر
- حساسیت به داروی خاص
- مصرف داروهایی که با آنتیبیوتیک تداخل دارند
انواع واکسنهای پیشگیرانه در برابر مننژیت
واکسنهای زیادی وجود دارد که برای جلوگیری از عفونتهای باکتریایی و ویروسی که منجر به مننژیت میشوند، مورد استفاده قرار میگیرند. برخی از این واکسنها فقط به گروههای سنی خاص یا افرادی که در معرض خطر هستند داده میشود.
- واکسنهای ضدباکتری: واکسنهای بیماری مننگوکوک، بیماری پنوموکوک، عفونت هموفیلوس آنفلوانزا نوع ب (Hib) و سل همگی از شما در برابر عفونتهای باکتریایی که منجر به مننژیت میشوند محافظت میکنند.
- واکسنهای ضدویروس: واکسن آنفولانزا، آبلهمرغان، سرخک و اوریون نیز از شما در برابر عفونتهای ویروسی تحریککننده مننژیت محافظت میکنند.
درمان مننژیت مننگوکوکی
درمان اصلی شامل تزریق وریدی آنتیبیوتیکهایی مانند سفتریاکسون یا سفتوتاکسیم به مدت ۵ تا ۷ روز است و در صورت حساس بودن باکتری میتوان از پنیسیلین G نیز استفاده کرد. علاوه بر آنتیبیوتیک، اقدامات حمایتی مانند تجویز مایعات وریدی، کنترل فشار خون، اکسیژنتراپی و گاهی مصرف کورتیکواستروئیدها برای کاهش التهاب اهمیت دارد. به منظور پیشگیری از گسترش بیماری، افراد نزدیک بیمار باید پروفیلاکسی با آنتیبیوتیک دریافت کنند و واکسیناسیون علیه مننگوکوک نیز در گروههای پرخطر توصیه میشود.
درمان مننژیت باکتریایی
قطع به یقین، درمان اصلی این بیماری بر پایه تجویز آنتیبیوتیکهای وریدی است که بسته به نوع باکتری و حساسیت آن انتخاب میشوند. به همراه آنتیبیوتیکها، اقدامات حمایتی نیز ضروری هستند:
- تزریق مایعات درونوریدی برای پیشگیری از کمآبی و حفظ فشار خو
- استفاده از اکسیژن در صورت بروز مشکلات تنفسی و مصرف داروهای استروئیدی به منظور کاهش التهاب و تورم اطراف مغز.
روند درمان نیازمند چند روز بستری و پیگیریهای طولانیتر طی چند هفته است تا از بروز عوارض عصبی یا سایر مشکلات جدی جلوگیری شود.
درمان مننژیت ویروسی
برخلاف نوع باکتریایی خفیفتر است و در بیشتر موارد بدون نیاز به بستری در بیمارستان و تنها با مراقبتهای حمایتی در منزل برطرف میشود. بیشتر بیماران طی ۷ تا ۱۰ روز بهبود پیدا میکنند. درمان این بیماری شامل استراحت کافی، مصرف مایعات فراوان و استفاده از داروهای مسکن برای کاهش سردرد و دردهای عضلانی است. گاهی اوقات، پزشک داروهای ضدویروس یا داروهای ضدتهوع برای کنترل علائم تجویز میکند.
در شرایطی که بیمار دچار التهاب شدید مغز یا تشنج شود، استفاده از کورتیکواستروئیدها و داروهای ضدتشنج ضروری خواهد بود.
طب سنتی و گیاهان دارویی در درمان و پیشگیری از مننژیت
در طب سنتی ایرانی، مننژیت یا همان سرسام بهعنوان یک عفونت مغزی در نظر گرفته میشود که بهدلیل سردی هوا و تجمع بلغم در ناحیه سر ایجاد میگردد. متخصصان این حوزه باور دارند که رعایت پرهیزها، استفاده از برخی داروهای گیاهی و روشهای پاکسازی برای کاهش التهاب و تسریع روند بهبودی مهم است. البته این توصیهها جایگزین داروهای تجویزی متخصص مغز و اعصاب یا عفونی نیستند و فقط به همراه درمان پزشکی مدرن به بیمار کمک میکنند.
لازم به ذکر است که طب سنتی تاکید زیادی بر پیشگیری دارد؛ مانند پوشاندن سر در فصل سرما، پرهیز از سرکوب عطسه و آبریزش بینی و استفاده از استنشاق آبنمک یا آب ولرم با عسل.
درمان مننژیت در بزرگسالان چگونه است؟
در مننژیت قارچی درمان اصلی استفاده از داروهای ضدقارچ داخل وریدی مثل آمفوتریسین B یا فلوکونازول است که اغلب طولانیمدت ادامه پیدا میکند.
مننژیت انگلی نادر است و بر اساس نوع انگل از داروهای ضدانگل و درمان حمایتی استفاده میشود. در مننژیتهای غیرعفونی که به دلیل بیماریهای خودایمنی، داروها یا بدخیمیها ایجاد میشوند، درمان شامل قطع عامل زمینهای و مصرف کورتیکواستروئیدها یا داروهای سرکوبکننده ایمنی است.
درمان مننژیت در کودکان
درمان باید در بیمارستان و زیر نظر متخصص اطفال یا متخصص عفونی انجام شود.
برای نوزادان زیر ۲ ماه ترکیبی از آمپیسیلین و جنتامایسین یا آمپیسیلین و سفوتاکسیم استفاده میشود.
در مورد کودکان بالای ۲ ماه، داروهایی مانند سفوتاکسیم، سفتریاکسون و وانکومایسین بهصورت وریدی تجویز میگردند.
جهت درمان مننژیت ویروسی، بیشتر درمانها حمایتی هستند مگر اینکه ویروس خاصی مثل HSV تشخیص داده شود که در آن صورت آسیکلوویر تجویز میگردد.
در بعضی موارد، پزشک از کورتیکواستروئیدها برای کاهش التهاب و جلوگیری از آسیبهای عصبی (مثل کاهش شنوایی) استفاده میکند.
هشدار: اگر کودک علائمی مثل تب ناگهانی، سفتی گردن، تشنج، خوابآلودگی شدید یا استفراغ مکرر دارد، باید فورا به اورژانس مراجعه کنید و به هیچ وجه منتظر پاسخگویی در منزل یا شروع درمان خودسرانه نباشید.
درمان مننژیت در نوزادان نارس
مننژیت در نوزادان نارس از اورژانسهای پزشکی محسوب میشود و تأخیر در تشخیص و درمان منجر به عوارض شدید و حتی مرگ خواهد شد.
درمان آنتیبیوتیکی
در مننژیت باکتریایی، درمان سریع با آنتیبیوتیکهای وریدی شروع میشود. انتخاب دارو بسته به سن نوزاد، وضعیت بالینی، و نتایج کشت مایع مغزی–نخاعی (CSF) و خون صورت میگیرد. در نوزادان زیر ۲ ماه ترکیبی از سفوتاکسیم، آمپیسیلین یا بنزیل پنیسیلین استفاده میشود. آمینوگلیکوزیدها (مانند جنتامایسین) نیز ممکن است در شروع درمان اضافه شوند.
درمان ضدقارچی
اگر علت مننژیت قارچی باشد مانند Candida در نوزادان نارس، داروهای ضدقارچ مثل آمفوتریسین B یا فلوکونازول به صورت وریدی تجویز میشوند.
درمان ضدویروسی
در مواردی که عامل، ویروس هرپس سیمپلکس (HSV) باشد، درمان انتخابی آسیکلوویر (Acyclovir) وریدی است.
حمایتهای حیاتی و مراقبتهای جانبی
- کنترل تنفس و اکسیژنرسانی
- تنظیم مایعات و الکترولیتها
- کنترل تشنج با داروهای ضدصرع در صورت نیاز
- مانیتورینگ دقیق فشار خون و عملکرد کلیه
نقش لاکتوفرین و شیر مادر
لاکتوفرین (پروتئینی در شیر مادر) شدت و بروز عفونت را کاهش میدهد. در نوزادان نارس، این ماده از طریق تغذیه با شیر مادر یا لوله تغذیه وارد بدن میشود.
پیگیری و پیشگیری از عوارض
پس از درمان، نوزاد باید از نظر شنوایی، تکامل عصبی–حرکتی و رشد ذهنی–جسمی پیگیری شود. واکسیناسیون طبق برنامه کشوری اهمیت زیادی دارد.
نکته مهم: تجویز دارو و انتخاب رژیم درمانی دقیق باید توسط پزشک متخصص نوزادان یا عفونی کودکان و بر اساس شرایط بالینی، نتایج آزمایشها و وضعیت نوزاد انجام شود.
توصیههای خانگی کمکی برای درمان مننژیت
دقت داشته باشید که درمان خانگی بههیچوجه جایگزین مراجعه فوری به پزشک و دریافت آنتیبیوتیکها یا درمانهای بیمارستانی نیست. با این حال:
- کمپرس سرد یا ولرم: برای کاهش تب و سردرد استفاده شود.
- مصرف مایعات فراوان: آب، دمنوشهای ملایم و آبمیوههای طبیعی (نه صنعتی) کمک به جلوگیری از کمآبی بدن میکنند.
- استراحت کافی: خواب و استراحت باعث تقویت سیستم ایمنی و تسریع روند بهبود میشود.
- رژیم غذایی سبک و مقوی: غذاهای زودهضم مانند سوپ سبزیجات، برنج ساده یا فرنی توصیه میشود.
- محیط آرام و کمنور: بسیاری از بیماران مننژیت دچار حساسیت به نور و صدا میشوند، بنابراین محیط باید آرام و نیمهتاریک باشد.
- داروهای تببر ساده: استامینوفن یا ایبوپروفن (با مشورت پزشک) برای کاهش تب و درد استفاده میشود.
هشدار: اگر کسی علائمی مثل تب بالا، گردندرد یا سفتی گردن، سردرد شدید، استفراغ، گیجی یا بثورات پوستی دارد، باید فوراً به اورژانس مراجعه کند. درمان خانگی در این شرایط کافی نیست.
طول درمان مننژیت
در مننژیت باکتریایی که شایعترین و خطرناکترین نوع است، درمان با آنتیبیوتیکهای داخل وریدی بین ۷ تا ۲۱ روز ادامه دارد و در برخی موارد خاص مثل مننژیت ناشی از لیستریا مونوسیتوژنز ممکن است دوره درمان طولانیتر شود. در مننژیت ویروسی، مدت بیماری حدود یک تا دو هفته است، هرچند در موارد شدید یا در بیماران با نقص ایمنی که نیازمند داروهای ضدویروس هستند، درمان شاید طولانیتر باشد.
مننژیت قارچی به دلیل ماهیت مقاوم و مزمن خود، دورههای طولانیمدت درمان با داروهای ضدقارچ دارد که شاید از چند هفته تا چند ماه ادامه پیدا کند. در مننژیت انگلی، طول درمان وابسته به نوع انگل است و همراه با درمان حمایتی انجام میشود.
در مننژیت غیرعفونی، مدت درمان بر اساس کنترل بیماری زمینهای یا قطع داروی محرک تعیین میشود و کوتاه یا طولانیمدت خواهد بود.
سخن پایانی
در خصوص درمان مننژیت باکتریایی باید بلافاصله درمان با آنتیبیوتیکهای داخل وریدی شروع شود و در صورت لزوم از کورتیکواستروئیدها برای کاهش التهاب استفاده گردد. مننژیت ویروسی اغلب خفیف است و تنها با مراقبت حمایتی مانند استراحت، مصرف مایعات و داروهای ضدتب کنترل میشود. مننژیت قارچی نیاز به داروهای ضدقارچ داخل وریدی و درمان طولانیمدت دارد.
لینک های مفید :
درمان سردرد با کمپرس سرد: روش ساده و فوری برای کاهش درد