اختلال خواب بیداری شبانهروزی یکی از اختلالات شایع خواب است که زمانی بروز پیدا میکند که ساعت درونی بدن با شرایط طبیعی هماهنگ نباشد. این ساعت زیستی که در بخش مرکزی مغز قرار دارد، مسئول تنظیم چرخه خواب و بیداری است.
عواملی مثل نور، تاریکی، تغذیه و میزان فعالیت روزانه میتوانند به طور مستقیم بر این چرخه اثر بگذارند. زمانی که این نظم از بین برود، فرد دچار مشکلاتی در خواب شبانه و بیداری روزانه خواهد شد و نیاز به اصلاح برنامه خواب پیدا میکند. در این مطلب به بررسی کامل اختلال خواب بیداری شبانهروزی و پیامدهای آن میپردازیم.
اختلال خواب بیداری شبانهروزی چیست؟
چرخه طبیعی بدن که باعث ایجاد حس خوابآلودگی در شب و افزایش هوشیاری در روز میشود، به عنوان ساعت شبانهروزی شناخته میشود. این چرخه تحت تأثیر عواملی مانند دمای بدن، ترشح هورمونها، گرسنگی و توجه فرد قرار دارد.
هرگونه ناهماهنگی در این روند منجر به اختلال خواب بیداری شبانهروزی میشود. چنین اختلالی علاوه بر برهم زدن کیفیت خواب، میتواند مشکلاتی مثل خستگی شدید، کاهش انرژی، افسردگی و خوابآلودگی روزانه ایجاد کند.
چرا ریتم شبانهروزی اهمیت دارد؟
ساعت درونی بدن در حقیقت همان ریتم شبانهروزی است که تمام موجودات زنده از آن بهره میبرند. این ساعت زیستی کمک میکند فعالیتهای بدن در مناسبترین زمان شبانهروز انجام شود و در دورههای مشخصی استراحت کافی برای بازسازی انرژی وجود داشته باشد.
در انسان این چرخه حدود ۲۴ ساعت طول دارد و هسته سوپراکیاسماتیک هیپوتالاموس نقش اصلی را در کنترل آن ایفا میکند. اگر این هماهنگی بر هم بخورد، اختلال خواب بیداری شبانهروزی شکل میگیرد و فرد با مشکلاتی در سلامت جسم و روان روبهرو میشود.
علائم اختلال خواب بیداری شبانهروزی
اختلال خواب بیداری شبانهروزی با نشانههای متنوعی بروز پیدا میکند که شدت آنها در افراد مختلف متفاوت است. این علائم اگر نادیده گرفته شوند، به مرور کیفیت زندگی و سلامت فرد را تحت تأثیر قرار میدهند. مهمترین نشانهها عبارتند از:
کمبود خواب
یکی از اصلیترین مشکلات در افراد مبتلا به اختلال خواب بیداری شبانهروزی، کمبود خواب است. این افراد معمولاً یا دیرتر از حالت طبیعی میخوابند یا خیلی زود بیدار میشوند. در نتیجه، زمان استراحت کامل از دست میرود و فرد با احساس خستگی دائمی روز خود را آغاز میکند. تداوم این وضعیت به کاهش انرژی و ضعف سیستم ایمنی بدن منجر میشود.
دشواری در به خواب رفتن
بسیاری از مبتلایان هنگام شب به سختی میتوانند به خواب بروند. این تأخیر در خوابیدن ناشی از ناهماهنگی ساعت درونی بدن با شرایط محیطی است. فرد حتی با وجود خستگی جسمی، مدت طولانی در رختخواب بیدار میماند و خواب با تأخیر شروع میشود.
این موضوع چرخه طبیعی بدن را بیشتر بر هم میزند و در نهایت شدت اختلال خواب بیداری شبانهروزی را افزایش میدهد.
بیداریهای مکرر در طول شب
یکی دیگر از علائم شایع، بیدار شدنهای پیدرپی در ساعات مختلف شب است. این بیداریها باعث میشود خواب عمیق و باکیفیت شکل نگیرد. در چنین شرایطی، فرد حتی اگر ساعتها در رختخواب بماند، صبح روز بعد احساس سرزندگی نخواهد داشت. بیداریهای مکرر، تمرکز و حافظه را نیز در طول روز تحت تأثیر قرار میدهند.
نداشتن حس شادابی پس از خواب
افراد مبتلا به اختلال خواب بیداری شبانهروزی معمولاً پس از بیدار شدن، احساس کسالت و سنگینی دارند. حتی اگر مدت خواب کافی باشد، کیفیت خواب پایین است و فرد شادابی لازم برای شروع روز را ندارد. این مشکل یکی از مهمترین عوامل کاهش بازدهی کاری و تحصیلی در مبتلایان است.
خوابآلودگی روزانه
احساس خوابآلودگی شدید در طول روز یکی دیگر از پیامدهای این اختلال است. چنین وضعیتی معمولاً مانع از تمرکز کافی در محل کار یا مدرسه میشود و خطر بروز حوادث روزمره مانند تصادف را افزایش میدهد. خوابآلودگی روزانه از شایعترین علائمی است که باعث مراجعه افراد به پزشک میشود.
انواع اختلال خواب بیداری شبانهروزی
این اختلال اشکال مختلفی دارد که بر اساس زمان به خواب رفتن فرد طبقهبندی میشود. در برخی موارد، فرد زودتر از حالت طبیعی دچار خوابآلودگی میشود و صبحها خیلی زود بیدار میگردد. در مقابل، عدهای دیگر دیرتر از معمول میخوابند و در بیدار شدن صبحگاهی دچار مشکل هستند. هر دو حالت نشاندهنده وجود اختلال خواب بیداری شبانهروزی است و بسته به سبک زندگی میتواند چالشهای زیادی ایجاد کند.
اختلال فاز خواب پیشرفته (ASP)
وقتی ساعت زیستی بدن جلوتر از زمان طبیعی عمل کند، فرد دچار خوابآلودگی عصرگاهی و بیداری زودهنگام میشود. این وضعیت به اختلال فاز خواب پیشرفته معروف است. چنین الگویی کمتر شایع است اما در صورتی که فرد نتواند برنامه خواب خود را هماهنگ کند، نشانههای ناخوشایندی تجربه خواهد کرد.
سندرم فاز خواب تأخیری (DSPS)
در این حالت، چرخه بدن فرد بیش از دو ساعت از زمان طبیعی عقب میافتد. افراد مبتلا به DSPS اغلب تا نیمههای شب بیدار میمانند و صبحها به سختی از خواب برمیخیزند. این مشکل بیشتر در نوجوانان و جوانان دیده میشود. کسانی که با این اختلال زندگی میکنند، معمولاً به عنوان “جغد شب” شناخته میشوند.
اگرچه استفاده از ملاتونین و نوردرمانی میتواند کمی نظم خواب را بازگرداند، اما درمان قطعی برای همه افراد یکسان عمل نمیکند.
روشهای شناسایی اختلال خواب بیداری شبانهروزی
تشخیص اختلال خواب بیداری شبانهروزی معمولاً توسط متخصصان خواب انجام میشود. یکی از روشهای رایج، نگهداشتن دفترچه خواب است. در این دفترچه، فرد به مدت دو هفته زمان خواب و بیدار شدن خود را ثبت میکند تا الگوهای خواب مشخص شود.
برای افرادی که نمیتوانند به طور منظم دفترچه پر کنند، از روش اکتیگرافی استفاده میشود. در این روش یک دستگاه مچی شبیه ساعت، فعالیتهای شبانهروزی فرد را ثبت میکند و نشان میدهد چه زمانی فرد در خواب یا بیداری است.
گاهی پزشک توصیه میکند یک مطالعه خواب انجام شود. در این روش، فرد در طول شب تحت نظر قرار میگیرد و علائمی مثل ضربان قلب، تنفس و حرکتهای بدن ثبت میشود. این کار کمک میکند مشکلات خواب ناشی از بیماریهای قلبی یا تنفسی از اختلال خواب بیداری شبانهروزی تفکیک شوند.
درمان اختلالات خواب بیداری شبانهروزی
هدف درمان، تنظیم مجدد ساعت زیستی بدن و نزدیک کردن چرخه خواب و بیداری به حالت طبیعی است. روشهای درمانی متنوعی برای این اختلال وجود دارد.
دارو و تنظیم ملاتونین
مصرف داروهایی مانند ملاتونین یا مودافینیل میتواند به بهبود کیفیت خواب کمک کند. ملاتونین نقش مهمی در تنظیم ساعت درونی بدن دارد و همراه با نوردرمانی، یکی از مؤثرترین روشها برای کنترل اختلال خواب بیداری شبانهروزی است.
درمان کنترل محرک
در این روش، فرد میآموزد عواملی را که مانع خواب میشوند حذف کند. به عنوان مثال، داشتن ساعت خواب منظم، اجتناب از چرتهای روزانه، استفاده نکردن از تخت برای فعالیتهایی غیر از خواب و ترک رختخواب در صورتی که طی ۲۰ دقیقه خواب آغاز نشود.
روشهای آرامسازی
تکنیکهایی مانند بیوفیدبک، تمرینات تنفسی و ریلکسکردن عضلات میتوانند اضطراب پیش از خواب را کاهش دهند. این روشها به تنظیم ضربان قلب، کاهش تنش عضلانی و آرامسازی ذهن کمک کرده و فرایند خوابیدن را آسانتر میکنند.
محدود کردن خواب
در این درمان، زمان حضور در رختخواب محدود میشود تا خواب روزانه کاهش یابد. در ابتدا فرد کمی دچار کمخوابی میشود، اما همین امر باعث افزایش خوابآلودگی در شب بعد میگردد. به مرور زمان، مدت خواب شبانه بهبود پیدا میکند و کیفیت آن بالاتر میرود.
بیدار ماندن غیرفعال
این روش که به “بیخوابی آموختهشده” هم معروف است، بر کاهش نگرانی از نخوابیدن تمرکز دارد. فرد به جای تلاش برای به خواب رفتن، با ذهنی آرام در رختخواب میماند. این کار به کاهش استرس مرتبط با خواب کمک میکند و باعث میشود بدن به طور طبیعی به خواب برود.
نور درمانی
قرار گرفتن در معرض نور طبیعی یا استفاده از جعبه نور در ساعات خاصی از روز، یکی از مهمترین روشهای درمان اختلال خواب بیداری شبانهروزی است. نور به عنوان قویترین تنظیمکننده ساعت زیستی عمل میکند و به افراد کمک میکند چرخه خواب خود را با شب و روز هماهنگ کنند.
راهکارهای خانگی درمان اختلال خواب بیداری شبانهروزی
در بسیاری از موارد، تغییر سبک زندگی و استفاده از روشهای ساده خانگی میتواند نقش مهمی در کاهش علائم اختلال خواب بیداری شبانهروزی داشته باشد. این راهکارها به بدن کمک میکنند چرخه طبیعی خواب را بهتر تنظیم کند و فرد خواب عمیقتری تجربه نماید. برخی از مهمترین روشها عبارتند از:
- خوراکیهای مفید برای خواب بهتر: مصرف دمنوشهای گیاهی مثل چای سنبلالطیب، گل گاوزبان یا بابونه پیش از خواب میتواند آرامش ایجاد کند. همچنین نوشیدن یک لیوان شیر گرم همراه با چند قطره گلاب اثر آرامبخش دارد. رایحههایی مثل اسطوخودوس یا بهارنارنج نیز در ایجاد حس آرامش و خوابآلودگی مؤثر هستند.
- تنظیم تغذیه و پرهیز از محرکها: کاهش مصرف کافئین، شکلات و نوشابههای انرژیزا در ساعات پایانی روز کمک میکند تا فرد راحتتر به خواب برود.
- طب سنتی و مکملها: در برخی افراد، استفاده از روشهایی مانند طب سوزنی یا مصرف مکملهای طبیعی زیر نظر پزشک میتواند به بهبود اختلال خواب بیداری شبانهروزی کمک کند.
- مدیریت استرس: تمرینات آرامسازی مثل یوگا، مدیتیشن یا تنفس عمیق باعث کاهش اضطراب پیش از خواب میشود و کیفیت خواب را افزایش میدهد.
عوارض اختلال خواب بیداری شبانهروزی
اختلال خواب بیداری شبانهروزی در صورت تداوم، میتواند پیامدهای جدی بر سلامت جسم و روان داشته باشد. برخی از مهمترین عوارض آن شامل موارد زیر است.
بداخلاقی و تحریکپذیری
بیخوابی و کمبود خواب باعث میشود فرد نسبت به شرایط روزمره واکنشهای تندتری نشان دهد. بسیاری از افراد پس از یک شب بیداری، زود از کوره در میروند یا تمرکز کافی ندارند.
سردرد و میگرن
یکی از شکایات رایج بیماران، سردردهای مکرر پس از شببیداری است. افرادی که سابقه میگرن دارند، پس از اختلال خواب بیداری شبانهروزی اغلب شدت درد بیشتری را تجربه میکنند.
کاهش توانایی یادگیری و حافظه
کمبود خواب اثر مستقیمی بر حافظه کوتاهمدت دارد. فردی که خواب کافی نداشته باشد، در یادگیری مطالب جدید یا به خاطر سپردن اطلاعات روز گذشته دچار مشکل میشود.
چاقی و تغییرات متابولیک
کمخوابی تعادل هورمونی را بههم میزند. افراد دچار اختلال خواب بیداری شبانهروزی بیشتر به مصرف غذاهای پرکالری گرایش پیدا میکنند و در نتیجه احتمال چاقی در آنها بالاتر است.
مشکلات بینایی
خستگی ناشی از بیخوابی ممکن است به تاری دید، دوبینی یا حتی توهمات بصری منجر شود. این وضعیت میتواند در فعالیتهای روزانه، رانندگی یا کار با دستگاهها خطرساز باشد.
افزایش بیماریهای قلبی و فشار خون
خواب ناکافی با افزایش ضربان قلب و بالا رفتن فشار خون همراه است. به همین دلیل افرادی که کمتر میخوابند، در معرض بیماریهای قلبی و عروقی بیشتری قرار دارند.
ضعف سیستم ایمنی بدن
حتی یک شب بیخوابی میتواند توان دفاعی بدن را کاهش دهد. افراد دچار اختلال خواب بیداری شبانهروزی بیشتر در معرض عفونتها و بیماریهای ویروسی هستند.
مشکلات دستگاه ادراری
بیخوابی باعث افزایش دفع ادرار در طول شب میشود. این وضعیت که به شبادراری شناخته میشود، در برخی افراد به شکل مزمن بروز پیدا میکند و کیفیت خواب را به شدت کاهش میدهد.
چه زمانی برای اختلال خواب باید به پزشک مراجعه کرد؟
علائم اختلال خواب، گاهی میتوانند کوتاهمدت باشند و تحت تأثیر استرس، فشارهای روانی، بحرانهای عاطفی یا تغییرات رژیم غذایی بروز کنند. در چنین مواردی معمولاً نیازی به مراجعه فوری به پزشک نیست و با رفع علت زمینهای، کیفیت خواب به حالت طبیعی بازمیگردد.
با این حال، اگر علائم اختلال خواب بیداری شبانهروزی بیش از سه ماه ادامه داشته باشند و حداقل سه بار در هفته تکرار شوند، لازم است فرد برای بررسی دقیق به متخصص خواب مراجعه کند. این بررسی شامل تشخیص علت اصلی اختلال و ارائه راهکارهای درمانی مناسب است تا مشکلات مزمن خواب بر سلامت جسم و روان تأثیر نگذارند.
سخن پایانی
اختلال خواب، چه از نوع جسمی و چه روانی، بر کمیت و کیفیت خواب تأثیر مستقیم دارد و میتواند فعالیتهای روزانه فرد را محدود کند. درمان نکردن این اختلال ممکن است به مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی، استرس، فشار خون بالا و خوابآلودگی بیش از حد در طول روز منجر شود. توجه به الگوهای خواب و پیگیری به موقع توسط متخصصان، کلید حفظ سلامت جسم و روان و پیشگیری از عوارض طولانیمدت است.
لینک های مفید :