وقتی مغز به دلایلی مانند آسیب، خونریزی، عفونت یا اختلال متابولیک دچار مشکل میشود، فرد وارد وضعیتی از بیهوشی عمیق میشود که به آن کما میگویند. در این حالت بیمار از محیط اطراف خود بیخبر است و امکان بیدار کردن او نیز وجود ندارد. اهمیت شناخت کما از آن جهت است که در بسیاری از موارد، علت بروز آن قابل درمان و برگشتپذیر است اما در صورت تأخیر در رسیدگی به آسیبهای دائمی مغزی یا حتی مرگ منجر خواهد شد. به همین دلیل کما یک وضعیت اورژانسی به شمار میرود و نیازمند مداخله فوری پزشکی است.
به زبان سادهتر اینکه کما نوعی اختلال در فعالیت مغزی است که باعث میشود فرد در حالت بیهوشی قرار بگیرد، به طوری که از جهان اطراف خود آگاه نیست و نمیتوان او را بیدار کرد. کما درجات مختلفی از شدت دارد و به دلایل مختلفی اتفاق می افتد. برخی از علل کما قابل درمان یا برگشتپذیر هستند.
کما چیست؟
کما یا حالت اغما به وضعیتی گفته میشود که فعالیت مغزی به حداقل میرسد و فرد دچار بیهوشی طولانیمدت میشود. در این شرایط، بیمار هیچ واکنشی نسبت به صدا، درد یا محرکهای محیطی نشان نمیدهد و ارتباط او با دنیای اطراف به طور کامل قطع میشود. فردی که به کما میرود برخلاف خواب طبیعی، امکان بیدار شدن ندارد و توانایی حرکت نیز از بین خواهد رفت.
گاهی اوقات، بیماران دچار اختلال تنفسی میشوند و برای ادامه زندگی به دستگاههای کمکی نیاز پیدا میکنند. روند بهبودی در کما متفاوت است؛ برخی افراد پس از چندین هفته از بیهوشی عمیق بیدار میشوند اما در صورت طولانی شدن این وضعیت، احتمال ورود به زندگی نباتی یا تجربه سطح بسیار پایین هوشیاری وجود دارد.
دلایل بروز کما
کما به دلایل مختلفی ایجاد میشود و تقریب در بسیاری از بیماریها یا شرایط خاص احتمال وقوع آن میرود.
| ضربه مغزی | یکی از شایعترین دلایل کما است. ضربه شدید به سر میتواند موجب تورم، خونریزی یا آسیب به ساقه مغز شود و بخشهای مرتبط با هوشیاری را دچار اختلال کند.
|
| التهاب بافت مغزی | عواملی مانند کمبود اکسیژن میتوانند باعث التهاب در مغز شوند که نتیجه آن ورود فرد به کما است. |
| خونریزی مغزی | خونریزی در لایههای مختلف مغز، چه به دلیل ضربه و چه بیماریهایی مانند فشار خون بالا، تومور یا آنوریسم مغزی، میتواند تورم و در نهایت اغما ایجاد کند. |
|
اختلال قند خون |
افراد مبتلا به دیابت ممکن است در اثر افزایش ناگهانی قند خون (هایپرگلایسمی) دچار کما شوند. این نوع کما معمولاً با کنترل و اصلاح قند خون قابل برگشت است. |
| کمبود اکسیژن | شرایطی مانند خفگی، غرق شدن یا ایست قلبی میتوانند باعث کاهش اکسیژنرسانی به مغز (هیپوکسی) شده و فرد را وارد کما کنند. |
| عفونتهای مغزی | بیماریهایی مانند مننژیت و انسفالیت که بخشهای عصبی و مغز را درگیر میکنند، ممکن است عملکرد طبیعی مغز را مختل کرده و منجر به کما شوند. |
| سموم بدن | تجمع مواد سمی مانند آمونیاک در بیماریهای کبدی، دیاکسید کربن در بیماریهای تنفسی (مانند آسم) یا اوره در مشکلات کلیوی میتواند باعث بروز کما شود. |
| تشنجهای مکرر | اگرچه یک حمله تشنجی به تنهایی منجر به کما نمیشود، اما تکرار و شدت زیاد آنها میتواند عملکرد مغز را مختل نموده و فرد را به اغما ببرد. |
علائم کما
یکی از اصلیترین نشانههای کما بسته بودن چشمها و ناتوانی بیمار در باز نگهداشتن آنهاست. این حالت نشاندهنده کاهش شدید سطح هوشیاری است و بیمار قادر به برقراری تماس چشمی یا دنبال کردن حرکات محیط اطراف نیست.
فرد در این وضعیت به صداها، لمس یا صدا زدن واکنش نشان نمیدهد و ارتباط کلامی یا رفتاری با اطرافیان برقرار نمیکند.
بیمار ممکن است الگوی طبیعی تنفس خود را از دست بدهد و دچار مشکلات تنفسی شود که نیازمند مراقبت ویژه و گاهی دستگاه کمکتنفسی است.
بیمار فقط واکنشهای کوچک یا غیرارادی از اندامها نشان میدهد و کنترل حرکتی فعال ندارد.
فرد در حالت کما دچار ناتوانی در پاسخ به درد است. در این شرایط تنها ممکن است حرکات بازتابی و غیرارادی مانند جمع کردن اندام یا واکنش سطحی مشاهده شود، اما پاسخ آگاهانه به درد وجود ندارد.
با وجود این کاهش سطح هوشیاری، فردی که در اغما قرار دارد گاهی میتواند رفلکسهای ابتدایی مانند سرفه کردن یا قورت دادن آب دهان را حفظ کند. به همین دلیل لازم است مراقبت ویژهای از او صورت گیرد تا از خطر خفگی جلوگیری شود.
روشهای تشخیص کما
تشخیص کما فرآیندی چندمرحلهای است که پزشک با استفاده از معاینات فیزیکی، آزمایشهای مختلف و بررسیهای تصویربرداری انجام میدهد. هدف اصلی، یافتن علت دقیق بیهوشی عمیق و انتخاب بهترین روش درمان است.
تستهای فیزیکی
در اولین مرحله، پزشک با انجام معاینه فیزیکی، واکنشهای بیمار را بررسی میکند. این معاینات شامل بررسی اندازه و واکنش مردمک چشم، پاسخ بدن به درد و واکنشهای غیرارادی است. برای نمونه، با ریختن آب بسیار سرد یا گرم در کانال گوش، حرکات بازتابی چشم سنجیده میشود. نوع واکنشها سرنخی درباره علت کما در اختیار پزشک قرار میدهد.
آزمایشات خون
این آزمایشها شامل شمارش سلولهای خونی، بررسی مسمومیت با مونوکسید کربن، تشخیص وجود مواد مخدر یا داروها، سنجش سطح الکترولیتها، قند خون و همچنین ارزیابی عملکرد کبد است. نتایج این آزمایشها نشان میدهند که آیا کما ناشی از اختلال متابولیک یا مسمومیت است.
پونکسیون کمری (تپ ستون فقرات)
برای بررسی عفونتها یا مشکلات سیستم عصبی مرکزی (CNS)، از روش پونکسیون کمری استفاده میشود. در این روش، پزشک با وارد کردن سوزن به کانال نخاعی، مایع مغزی–نخاعی را خارج کرده و برای آزمایش به آزمایشگاه میفرستد. این آزمایش، وجود مننژیت یا سایر عفونتهای جدی را آشکار میسازد.
اسکن تصویربرداری از مغز
روشهایی مانند سیتیاسکن و امآرآی برای بررسی آسیبهای احتمالی مغز استفاده میشوند. این تصاویر وجود خونریزی، تورم، تومور یا انسداد عروق را نشان میدهند. علاوه بر این، الکتروانسفالوگرافی (EEG) فعالیت الکتریکی مغز را اندازهگیری میکند تا میزان عملکرد نورونی مشخص شود.
مقیاس کما گلاسکو (GCS)
این مقیاس ابزاری استاندارد برای ارزیابی شدت آسیب مغزی و میزان هوشیاری بیمار است. پزشکان بر اساس سه معیار اصلی نمرهای بین ۳ تا ۱۵ به بیمار اختصاص میدهند:
- پاسخ چشمی (۱ تا ۴): از عدم باز کردن چشم تا باز کردن خودبهخودی.
- پاسخ کلامی (۱ تا ۵): از عدم تولید صدا تا توانایی برقراری ارتباط طبیعی.
- پاسخ حرکتی (۱ تا ۶): از نداشتن هیچ حرکتی تا توانایی اطاعت از دستورات.
نمره کلی ۸ یا کمتر نشاندهنده کما است؛ امتیاز ۹ تا ۱۲ وضعیت متوسط را نشان میدهد و امتیاز ۱۳ یا بیشتر به معنای اختلال جزئی در هوشیاری است.
انواع کما و ویژگیهای آن
حالت کما و بیهوشی به شکلهای مختلف رخ میدهد.
| آنسفالوپاتی سمی – متابولیک | عملکرد مغز تحت تأثیر اختلالات متابولیکی یا ورود سموم به بدن قرار میگیرد. بیمار ممکن است دچار گیجی، کاهش سطح هوشیاری و حتی بیهوشی شود. این وضعیت معمولاً برگشتپذیر است و دلایل آن میتواند شامل بیماریهای سیستمیک بدن، عفونتهای ویروسی یا باکتریایی، نقص در عملکرد اندامها و سایر عوامل مشابه باشد. |
| حالت زندگی نباتی | این وضعیت شدیدترین شکل کاهش سطح هوشیاری است. فرد در حالت زندگی نباتی هیچ آگاهی نسبت به محیط اطراف ندارد و توانایی انجام حرکات ارادی را از دست میدهد. با این حال، برخی فعالیتهای پایه مانند باز شدن چشمها یا حرکات غیرارادی صورت ممکن است دیده شود. بدن همچنان علائم حیاتی خود را حفظ میکند و چرخههای خواب و بیداری نیز ادامه دارد، اما فعالیت مغزی بسیار محدود است. |
| کما ناشی از داروهای بیهوشی | در برخی شرایط پزشکی، فرد به صورت موقت و کنترلشده به کما فرو برده میشود. این روش برای کاهش درد ناشی از آسیبها، کنترل خونریزی یا کم کردن تورم بافت مغز به کار میرود. در این نوع، کما نتیجه مصرف داروهای بیهوشی است و با نظارت دقیق پزشکان انجام میشود. |
چگونه میتوان به بیمار کمایی برای بازگشت سریعتر به هوشیاری کمک کرد؟
تجربه قرار گرفتن در حالت کما در بیماران متفاوت است؛ برخی بیماران ممکن است صداها یا اتفاقات اطراف را درک کنند و برخی دیگر خیر. با این حال، نقش خانواده و دوستان در این شرایط بسیار مهم است و در روند بازگشت بیمار به هوشیاری تأثیرگذار خواهد بود.
- صحبت کردن با بیمار: هنگام ملاقات، ابتدا خودتان را معرفی نموده و با آرامش و محبت با بیمار صحبت کنید. این کار حس آشنایی و امنیت را در او تقویت میکند.
- لمس و تماس فیزیکی: گرفتن دست بیمار یا لمس آرام او مانند یک مسکن طبیعی عمل میکند و در کاهش اضطراب و آرامش بیشتر بیمار نقش دارد.
- تحریک حواس اصلی: فعالسازی حواس مختلف مانند لامسه، بویایی و شنوایی تأثیر مثبتی بر سطح هوشیاری بیمار دارد. پخش موسیقی مورد علاقه بیمار از طریق هدفون یا اسپری کردن عطر دلخواه او در اتاق، محرکهایی هستند که ذهن و بدن او را تحریک کرده و روند بهبود را تسریع میکنند.
تفاوت مرگ مغزی، کما و زندگی نباتی
کما وضعیتی است که فرد در بیهوشی عمیق قرار دارد اما هنوز شانس بازگشت به زندگی طبیعی هست. در این حالت، فعالیت مغز کاهش یافته اما ساقه مغز همچنان فعال است. با درمان و مراقبتهای بهموقع، امکان بازگشت بیمار به هوشیاری وجود دارد.
زندگی نباتی مرحلهای شدیدتر از کاهش سطح هوشیاری است. در این وضعیت فرد نسبت به محیط اطراف آگاهی ندارد و توانایی انجام حرکات ارادی از بین میرود اما تنفس بدون دستگاههای کمکی امکانپذیر است. چرخههای خواب و بیداری وجود داشته و فعالیتهای پایه مغز ادامه دارد. هرچند احتمال بازگشت به حالت طبیعی کم است، اما به طور کامل صفر نیست.
مرگ مغزی شدیدترین آسیب مغزی محسوب میشود. در این حالت تمام عملکردهای مغز، از جمله ساقه مغز، به طور کامل از کار میافتند و هیچ امیدی برای بازگشت به زندگی وجود ندارد. ممکن است قلب برای مدتی به تپش ادامه دهد، زیرا فعالیت آن بهطور مستقیم از مغز کنترل نمیشود، اما بدون عملکرد مغز، سایر اعضای بدن بهسرعت دچار مرگ میشوند. پس از مرگ مغزی امکان اهدای اعضایی مانند قلب، کلیه، کبد و قرنیه برای پیوند وجود دارد.
مراقبت از بیمار در کما
بیماران در کما به دلیل بیهوشی کامل قادر به انجام بسیاری از فعالیتهای حیاتی خود نیستند و نیاز به مراقبت ویژه دارند.
تغذیه: بیماران نمیتوانند به صورت عادی غذا بخورند. برای تغذیه وی، از لوله گاواژ استفاده میشود.
تنفس: تنفس طبیعی معمولا مختل است. برای کمک به تنفس از دستگاه تراک (تراکئوستومی) بهره میگیرند.
دفع مواد زائد: برای ادرار از سوند ادراری استفاده میشود. در برخی موارد از گراشیف (زیرانداز بهداشتی) نیز استفاده میگردد.
محیط مراقبتی: مراقبت کامل در بیمارستان، خصوصا در بخش ICU، بهترین گزینه است زیرا تمامی امکانات و تیم تخصصی وجود دارد.
مراقبت در منزل
- بیدار شدن از کما زمان مشخصی ندارد و هزینههای طولانیمدت بیمارستان ممکن است برای خانوادهها سنگین باشد.
- برخی خانوادهها ترجیح میدهند بیمار را به خانه منتقل کنند تا ضمن کاهش هزینهها، ارتباط عاطفی بیشتری برقرار کنند.
- پیش از انتقال بیمار به منزل، باید تمام دستگاهها و تجهیزات حیاتی مورد نیاز تهیه شود.
نکته مهم: اگر آسیبهای مغزی منجر به کما بهموقع تشخیص و درمان نشوند بهتدریج به مرگ مغزی تبدیل میگردند. به همین خاطر، انتقال سریع بیمار به بیمارستان و کنترل علائم حیاتی حیاتیترین اقدام برای پیشگیری از مرگ مغزی است.
عوارض و پیامدهای پس از کما
بیمارانی که از کما خارج میشوند، با عوارض جسمی مختلفی مواجه میگردند.
مشکلات حرکتی و ضعف عضلانی
در اثر بیحرکتی طولانیمدت ایجاد میشود. این وضعیت باعث آتروفی عضلات، سفتی مفاصل و کاهش انعطافپذیری بدن میگردد. بسیاری از بیماران برای بازگرداندن تواناییهای حرکتی خود نیازمند فیزیوتراپی و تمرینات تقویتی هستند تا به تدریج توان جسمی خود را بازیابند. علاوه بر این، برخی بیماران ممکن است با مشکلاتی مانند اختلال در تکلم، دشواری در بلع، بروز تشنج، اختلال خواب و کاهش هماهنگی حسی و حرکتی مواجه شوند که زندگی روزمره آنها را تحت تأثیر قرار میدهد.
اختلالات شناختی و مشکلات مربوط به حافظه
بعضی بیماران دچار فراموشی موقت یا دائم میشوند و توانایی پردازش اطلاعات و تمرکز آنها کاهش خواهد یافت. این اختلالات، عملکرد فرد در انجام فعالیتهای روزانه را مختل کرده و مانعی جدی برای بازگشت به زندگی عادی خواهد بود. برای بهبود این مشکلات، بیماران به کاردرمانی، گفتاردرمانی و توانبخشی ذهنی نیاز دارند تا تواناییهای شناختی خود را بازسازی کنند.
مشکلات روانی و تغییرات شخصیتی
برخی بیماران پس از این تجربه با اضطراب، افسردگی، تحریکپذیری و حتی تغییر در رفتار اجتماعی خود مواجه میشوند. این شرایط ممکن است کیفیت زندگی آنها و روابطشان با اطرافیان را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، حمایت روانشناختی، جلسات مشاوره و همراهی خانواده نقش مهمی در کاهش مشکلات روانی و افزایش اعتمادبهنفس بیماران دارد.
کما چگونه درمان میشود؟
در صورتی که کما ناشی از افت قند خون (هیپوگلیسمی) باشد، تجویز داخل وریدی گلوکز برای بازگشت هوشیاری کمک کننده است.
اگر دلیل کما مصرف بیش از حد مواد مخدر مانند هروئین باشد، تجویز داخل وریدی دارویی به نام نالوکسان اثر مخدر را خنثی کرده و سطح هوشیاری بیمار را بهبود میبخشد.
در مواردی که کما به دلیل خونریزی مغزی یا وجود لخته مانند هماتوم سابدورال ایجاد شود، جراحی برای برداشتن لخته و کاهش فشار داخل جمجمه ضروری است. از سوی دیگر، اگر علت کما یک عفونت مغزی یا سیستمیک باشد، درمان با آنتیبیوتیکها انجام میشود.
پزشکان برای ارزیابی وضعیت بیماران در کما از مقیاس کما گلاسکو استفاده میکنند. این مقیاس سه معیار اصلی را بررسی میکند: باز شدن چشمها (از نمره ۱ برای عدم واکنش تا ۴ به منظور باز شدن خودبهخودی)، پاسخ شفاهی (از نمره ۱ برای عدم پاسخ تا ۵ برای پاسخ مناسب) و پاسخ حرکتی (از نمره ۱ برای عدم حرکت تا ۶ جهت اطاعت کامل از دستورات). معمولاً افرادی که در کما هستند، نمره کلی ۸ یا کمتر دارند. هرچه این نمره پایینتر باشد، نشاندهنده شدت بیشتر آسیب مغزی و کاهش احتمال بهبودی است.
لینک های مفید: