گشادی دریچه قلب از اصطلاحات رایج اما نادرست در بین مردم است که برای توصیف انواع نارساییهای قلبی به کار میرود. اصطلاح علمی و دقیقتر برای این وضعیت، پرولاپس دریچه میترال یا به طور مشخصتر بیماریهای دریچهای قلب است. پرولاپس دریچه میترال جزو شایعترین این بیماریها محسوب میشود که گاهی بدون علامت است و در برخی موارد هم با علائمی همچون تپش قلب، درد قفسه سینه و تنگی نفس همراه است.
افتادگی دریچه میترال چیست؟
پرولاپس دریچه میترال، حالتی است که یکی یا هر دو لختۀ دریچه میترال در قلب، هنگام انقباض قلب کمی به سمت دهلیز چپ برآمده میشوند. این برآمدگی موجب میگردد که دریچه به طور کامل بسته نشود و مقدار کمی از خون به جای رفتن به جلو، به سمت عقب برگردد. به این برگشت خون، نارسایی دریچه میترال میگویند که معمولا خفیف است. این مشکل ممکن است صدایی غیرطبیعی در قلب ایجاد کند که پزشک با گوشی پزشکی آن را میشنود و به آن «سوفل قلبی» گفته میشود. حدود ۳ درصد از مردم دچار این وضعیت هستند.
در بیشتر موارد، افتادگی دریچه میترال علائم خاصی ایجاد نمیکند و حتی ممکن است فرد از وجود آن بیخبر باشد. اما در برخی افراد با گذشت زمان، این مشکل شدیدتر شده و روی عملکرد قلب تأثیر میگذارد. در چنین شرایطی، خطر بروز مشکلات جدیتری مثل عفونت قلب، نامنظمی شدید ضربان (آریتمی) یا نارسایی قلبی افزایش پیدا میکند.
علائم پرولاپس دریچه میترال
پرولاپس دریچه میترال بیشتر در زنان دیده میشود و یک مشکل خوشخیم است که در بسیاری از موارد علامت خاصی ایجاد نمیکند.
- اختلالات روحی و روانی مانند اضطراب، افسردگی یا ترس
- ضربان قلب بسیار تند یا بسیار آهسته به صورت مداوم
- سردردهایی که بیشتر در شب یا صبح رخ میدهند
- غش یا سرگیجههای شدید و مکرر
- تنگی نفس
- دردهای مکرر در سمت چپ قفسه سینه
علت پرولاپس دریچه میترال
علت این مشکل، مادرزادی است یا بر اثر برخی بیماریها ایجاد میشود. مهمترین عوامل و بیماریهای مرتبط با افتادگی دریچه میترال عبارتند از:
- بیماریهای قلبی مادرزادی
- اختلال در انقباضات بطن چپ
- عفونت لایه داخلی قلب (اندوکاردیت)
- التهاب عضله قلب (میوکاردیت)
- التهاب پرده اطراف قلب (پریکاردیت)
- کاهش خونرسانی به قلب (ایسکمی قلبی
- کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک
- تب روماتیسمی
- آسیب قلبی ناشی از بیماریهای بافت همبند
نحوه بروز افتادگی یا گشادی دریچه میترال قلب
دریچه میترال یکی از چهار دریچه اصلی قلب است که بین دهلیز چپ و بطن چپ قرار دارد و از دو لخت یا لت تشکیل شده است. در شرایط طبیعی، هنگام انقباض بطن چپ (سیستول)، این لتها با کمک طنابهای تاندونی کوچکی که آنها را به عضلات قلب وصل میکنند، محکم بسته میشوند تا خون به عقب برنگردد.
در حالت پرولاپس دریچه میترال، لتهای دریچه بزرگتر از حد معمول میشوند و هنگام انقباض قلب به سمت دهلیز چپ برآمده میگردند. گاهی این برآمدگی باعث موجب میگردد دو لت به هم برخورد کرده و مقداری خون به سمت دهلیز چپ برگشت کند. این برگشت خون همان چیزی است که در افتادگی یا گشادی دریچه میترال دیده میشود.
چه زمانی افتادگی دریچه میترال به جراحی نیاز دارد؟
افتادگی دریچه میترال در بیشتر موارد خفیف است، به همین دلیل بسیاری از افراد حتی از وجود آن خبر ندارند. اما اگر این مشکل شدت پیدا کند، علائمی مانند خستگی، تنگی نفس و اختلال در عملکرد قلب را در پی دارد. در چنین شرایطی، افتادگی دریچه منجر به نارسایی دریچه میترال میشود. اگر این نارسایی پیشرفت کرده و عملکرد قلب را به طور جدی مختل کند، بیمار به جراحی ترمیم یا تعویض دریچه نیاز پیدا میکند.
انواع افتادگی دریچههای قلب
قلب انسان چهار دریچه دارد که هر کدام ممکن است دچار افتادگی یا پرولاپس شوند. انواع افتادگی دریچههای قلب عبارتاند از:
-
افتادگی دریچه میترال
شایعترین نوع پرولاپس قلبی که اغلب بیخطر است اما در صورت پیشرفت باعث نارسایی قلبی میشود. این مشکل که به آن سندرم بارلو، سندرم دریچه فلاپی یا سندرم دریچه میترال میکسوماتوز هم گفته میشود، با علائم زیر همراه است:
- دشواری در تنفس بهویژه هنگام استراحت
- ضربان قلب تند و نامنظم (آریتمی)
- سرگیجه یا احساس سبکی سر
- خستگی بیدلیل
تشخیص این نوع افتادگی با گوش دادن به صدای قلب و در مراحل بعد، اکوکاردیوگرافی انجام میشود. در موارد شدید، نیاز به جراحی ترمیم یا تعویض دریچه خواهد داشت.
-
افتادگی دریچه آئورت
لتهای دریچه آئورت بهطور کامل بسته نمیشوند و ممکن است باعث نشتی خون شوند که به جای حرکت در مسیر اصلی، به عقب برمیگردد. علائم شامل:
- سرفه
- درد قفسه سینه
- آریتمی یا تپش قلب
- خستگی بیدلیل
- ورم مچ پا و پاها
- تنگی نفس بهویژه هنگام فعالیت
تشخیص با الکتروکاردیوگرافی و MRI قلبی انجام میشود.
-
افتادگی دریچه تریکوسپید
عارضهای نادر که اغلب همراه با افتادگی دریچه میترال دیده میشود و بیشتر در سالمندان رخ میدهد. علائم رایج:
- آریتمی قلبی
- فیبریلاسیون دهلیزی
- احساس عصبانیت یا گرگرفتگی
- ضعف و خستگی عمومی
تشخیص با اکوکاردیوگرافی انجام میگیرد.
-
افتادگی دریچه پولمونری
کمتر شناخته شده اما نسبتا شایع، بهطوریکه بین ۳۰ تا ۷۵ درصد بیماران قلبی یا حتی افراد سالم ممکن است درجاتی از آن را داشته باشند. در این حالت، خون پس از پمپاژ از ریهها دوباره به سمت قلب برمیگردد. بیعلامت است، اما ممکن است باعث:
- غش
- آریتمی قلبی
- تنگی نفس
- خستگی بیدلیل
- سبکی سر و سرگیجه
شود. در موارد شدید، جریان طبیعی خون را مختل میکند.
روشهای تشخیص پرولاپس دریچه میترال
پزشک با معاینه فیزیکی و انجام چند تست تخصصی، پرولاپس دریچه میترال را شناسایی میکند. در معاینه، گوش دادن به صدای قلب با گوشی پزشکی وجود صداهای غیرطبیعی را مشخص میسازد که نشانهای از مشکل در دریچه میترال است. به دلیل احتمال زمینه ارثی یا ژنتیکی، پزشک سابقه پزشکی فرد و خانواده را به دقت بررسی میکند.
اکوکاردیوگرافی، روش اصلی تشخیص
اکوکاردیوگرافی با استفاده از امواج اولتراسوند، شکل و عملکرد قلب را بهصورت زنده نشان میدهد. =
- اکوکاردیوگرافی ترانس توراسیک: رایجترین نوع اکو که با قرار دادن الکترود روی قفسه سینه و حرکت دادن پروب مخصوص همراه با ژل انجام میشود.
- اکوکاردیوگرافی ترانس ازوفاژیال: برای مشاهده دقیقتر قلب، پروب متصل به لولهای باریک از طریق دهان وارد مری میشود. قبل از این کار، به بیمار داروی آرامبخش داده میشود.
آزمایشهای تکمیلی
برای رد سایر بیماریها یا بررسی بیشتر وضعیت قلب، تستهای زیر انجام میشوند:
- الکتروکاردیوگرافی (ECG/EKG) برای بررسی ریتم قلب
- رادیوگرافی قفسه سینه با هدف مشاهده اندازه و شکل قلب و ریهها
- کاتتریزاسیون قلبی جهت ارزیابی دقیق فشارها و عملکرد حفرههای قلب
درمان پرولاپس دریچه میترال
در بسیاری از موارد، مخصوصا در فرمهای خفیف، بیمار نیازی به درمان خاصی ندارد و تنها پیگیری منظم کفایت میکند. در صورت وجود علائمی مانند سرگیجه یا تپش قلب، پزشک، بتابلوکرها را برای کنترل آنها تجویز خواهد کرد. اگر بیمار دچار فیبریلاسیون دهلیزی باشد یا سابقه سکته داشته باشد، مصرف داروهای ضد انعقاد برای پیشگیری از لخته شدن خون ضروری است. در مواردی که علائم با گذشت زمان بدتر میشوند، نارسایی شدید دریچه وجود دارد، قلب بزرگ شده یا آریتمی ایجاد شده است، احتمال نیاز به جراحی مطرح میشود. جراحی به دو روش انجام میگیرد:
- تعمیر دریچه میترال که در آن دریچه موجود اصلاح میشود و به دلیل خطرات کمتر نسبت به تعویض دریچه ترجیح داده میشود.
- تعویض دریچه میترال که طی آن دریچه معیوب با دریچه بیولوژیک یا مکانیکی جایگزین میگردد.
در انتخاب روش جراحیف عواملی مانند سن بیمار، سابقه بیماریهای دیگر و وضعیت کلی سلامت مهم تلقی میشوند و به صورت جراحی باز یا کمتهاجمی انجام میگیرد.
راهکارهای پیشگیری و مراقبت در پرولاپس دریچه میترال
یکی از مهمترین عوارض این بیماری، اندوکاردیت عفونی است. در صورتی که در معرض خطر این عفونت قرار دارید، مصرف آنتیبیوتیک قبل از انجام جراحی یا اقدامات دندانپزشکی از ابتلا به آن جلوگیری میکند.
پیروی از یک سبک زندگی سالم با هدف کاهش احتمال بروز بسیاری از بیماریهای قلبی اهمیت زیادی دارد و در پیشگیری از تشدید علائم پرولاپس دریچه میترال نیز مؤثر خواهد بود. رعایت رژیم غذایی مناسب مانند مصرف سبزیجات، میوهها، آجیل، لوبیا، گوشت بدون چربی، ماهی و غلات کامل توصیه میشود و بهتر است مصرف سدیم، الکل و شکر محدود گردد.
تغذیه مناسب برای پیشگیری از مشکلات دریچهای قلب
افراد مبتلا به مشکلات دریچهای بهتر است از گروههای غذایی مفید و متنوع استفاده کنند. مصرف ماهیهای چرب و سایر غذاهای دریایی به دلیل داشتن اسیدهای چرب امگا ۳ برای سلامت قلب مفید است. دانهها و مغزها سرشار از امگا ۳، پروتئین و چربیهای سالم مورد نیاز بدن هستند.
انواع حبوبات به دلیل داشتن ویتامین B، مواد معدنی و فیبر، انتخاب مناسبی برای رژیم غذایی این بیماران محسوب میشوند. جو دوسر نیز منبعی غنی از فیبر و مواد مغذی است. سبزیجات تازه، بلاخص سبزیجات برگ سبز مانند کلم بروکلی، کاهو، چغندر و اسفناج، تأثیر مثبتی بر سلامت قلب دارند. علاوه بر اینها، میوههایی که سرشار از ویتامین E، ویتامین C، فولات، ویتامین B۹، بتاکاروتن، فیبر و منیزیم هستند مانند پرتقال، لیمو شیرین، انواع توت و طالبی برای عملکرد بهتر قلب و کاهش خطر مشکلات دریچهای اهمیت زیادی دارند.
درمان خانگی و طب سنتی افتادگی دریچه میترال
در طب سنتی برای کمک به بهبود علائم افتادگی دریچه میترال، مصرف میوههای به و گلابی توصیه میشود. این دو میوه با داشتن ترکیبات مقوی و ملایم برای آرامش قلب، تقویت عضلات و کاهش تپشهای غیرطبیعی نتایج قابل توجهی دارند. استفاده روزانه یا هفتگی از این میوهها باید بخشی از برنامه غذایی بیماران مبتلا باشد. رژیم غذایی مناسب قلب باید شامل انواع میوهها و سبزیجات تازه، لبنیات کمچرب یا بدون چربی، پروتئینهای سالم مانند مرغ و ماهی و غلات کامل باشد. برای محافظت از قلب، لازم است از مصرف چربیهای اشباع و ترانس، نمک و شکر اضافه پرهیز کنید.
حفظ وزن سالم
حفظ وزن ایدهآل، فشار کمتری بر قلب وارد نموده و به بهبود عملکرد دریچهها کمک میکند. در صورتی که اضافهوزن دارید، کاهش تدریجی وزن تحت نظر پزشک یا متخصص تغذیه، علائم بیماری را کاهش داده و کیفیت زندگی شما را بالا میبرد.
فعالیت بدنی منظم
ورزش منظم برای بیشتر افراد مبتلا به افتادگی دریچه میترال بدون محدودیت خاصی امکانپذیر است. انجام حدود ۳۰ دقیقه فعالیت بدنی ملایم تا متوسط، مانند پیادهروی سریع برای تقویت قلب و بهبود گردش خون اهمیت زیادی دارد. البته در مواردی که نارسایی شدید دریچه وجود داشته باشد، باید میزان و نوع ورزش طبق توصیه پزشک تنظیم شود.
مدیریت استرس
برای کاهش استرس از ورزشهای آرامبخش، حفظ ارتباط با دوستان و خانواده و تمرین تمرکز حواس یا مدیتیشن استفاده کنید. کاهش فشار روانی، تأثیر مثبتی بر عملکرد قلب و سلامت عمومی بدن دارد.
پرهیز از دخانیات
مصرف دخانیات مثل سیگار و تنباکو، به سلامت قلب آسیب جدی وارد میکند. ترک سیگار باعث بهبود گردش خون و کاهش فشار روی قلب میشود.
پیامدهای جدی افتادگی دریچه میترال و خطرات آن برای قلب
یکی از مهمترین این پیامدها، نارسایی دریچه میترال است. در این وضعیت، فلپهای دریچه بهطور کامل بسته نمیشوند و بخشی از خون به سمت عقب جریان مییابد. این مسئله فشار بیشتری به قلب وارد کرده و عملکرد صحیح آن را دشوار میکند. عواملی مانند جنسیت مردانه یا فشار خون بالا، خطر بروز این عارضه را افزایش میدهند.
یکی دیگر از خطرات افتادگی دریچه میترال، آریتمی یا ضربان قلب نامنظم است. این مشکل وقتی اتفاق میافتد که افتادگی باعث نارسایی شدید و در نتیجه تورم دهلیز چپ قلب گردد. آریتمی به شکل تپش قلب، پرش ضربان یا احساس ضربانهای نامنظم بروز میکند. در موارد نادر، عوارض دیگری مانند نارسایی قلبی، عفونت بافت داخلی قلب (اندوکاردیت) و حتی سکته قلبی نیز رخ میدهد.
حتی شکل خفیف افتادگی یا شل شدن دریچه قلب هم خطراتی به همراه دارد و زمینه بروز مشکلاتی مثل تپش قلب یا آریتمی است. در نتیجه، توجه به علائم به جهت پیشگیری از پیشرفت این عوارض اهمیت زیادی دارد.
سخن پایانی
پرولاپس دریچه میترال از اختلالات دریچهای قلب است. در این بیماری، لتهای دریچه میترال بزرگتر از حالت طبیعی میشوند و به سمت دهلیز چپ برآمده میگردند. این وضعیت مانع بسته شدن کامل دریچه شده و موجب بازگشت خون در جهت مخالف جریان طبیعی میشود. در بیشتر بیماران، این مشکل بدون علامت است و فرد متوجه آن نمیشود.
پرولاپس دریچه میترال نیازی به درمان ندارد اما در شرایط شدید یا پیشرفته، پزشک از دارو برای کنترل علائم یا از روشهای جراحی ترمیم و تعویض دریچه برای اصلاح مشکل استفاده میکند. در صورتی که علائمی مانند تپش قلب، درد قفسه سینه یا احساس ضعف در عملکرد قلب دارید، مراجعه به پزشک متخصص قلب و عروق را جدی بگیرید.