سوراخ قلب نوزاد یا به زبان علمی، نقص سپتوم قلبی،ناهنجاریهای مادرزادی است که شاید بیصدا اما تأثیرگذار، عملکرد حیاتی قلب را مختل کند. در این بیماری، دیوارهای که باید دو حفره اصلی قلب یعنی دهلیزها یا بطنها را از هم جدا کند، دچار نقص یا سوراخی غیرطبیعی میشود. نتیجه آن، اختلاط خون تمیز و آلوده، فشار مضاعف به قلب و در مواردی آسیب تدریجی به ریهها، مغز و دیگر اندامها است.
آیا این مشکل واقعا خطرناک است؟ آیا منجر به مرگ میشود یا امیدی به درمان و زندگی طبیعی وجود دارد؟ اگر با شنیدن نام سوراخ قلب نوزاد دچار ترس و ابهام شدهاید، این مطلب را تا پایان بخوانید.
آیا سوراخ قلب خطرناک است؟
سوراخ قلب خصوصا زمانیکه از نوع نقص سپتوم بطنی (VSD) باشد، واقعا خطرناک است. این نوع از نقص مادرزادی، بهدلیل ایجاد شکاف در دیواره جداکنندهی دو بطن قلب، جریان خون را مختل میکند. هرچه اندازه این سوراخ بزرگتر باشد، شدت علائم نیز بیشتر میشود. در موارد شدید، این مشکل به عوارضی مانند آریتمی، نارسایی قلبی، سفت شدن عضله قلب و حتی حمله قلبی منجر خواهد شد. اگر وضعیت بیمار به سطح بحرانی برسد، دیگر دارو و روشهای غیرتهاجمی کافی نخواهند بود و جراحی قلب ضروری است.
خطر مرگ ناشی از عارضه سوراخ قلب نوزاد
عارضه سوراخ قلب، شاید در مواردی خفیف و بدون علامت ظاهر شود، اما گاهی اوقات تهدیدی جدی برای جان نوزاد خواهد بود. شدت خطر این بیماری بستگی مستقیم به اندازه و محل دقیق سوراخ دارد. در مواردی که سوراخ کوچک بوده و در دیواره دهلیزی قلب قرار دارد، ممکن است تا مدتها تشخیص داده نشود و حتی بهصورت تصادفی در یک چکاپ ساده کشف شود. این نوع از سوراخها در بسیاری از نوزادان بهمرور زمان خود به خود بسته میشوند و خطر چندانی ندارند. اما ماجرا زمانی نگرانکننده میشود که سوراخ در دیواره بین بطنی ایجاد شده باشد. عوارض جدی آن:
- نارسایی قلبی
- فشار بیش از حد روی دریچههای قلب
- افزایش احتمال ابتلا به عفونتهای قلبی
- و در موارد شدید، حملات قلبی مرگبار
علائم و نشانههای سوراخ قلب در نوزادان و کودکان
سوراخ قلب حدود ۸ نوزاد از هر ۱۰۰۰ تولد را درگیر میکند. با وجود اینکه بسیاری از این نوزادان در ظاهر طبیعی بهنظر میرسند، اما قلب کوچک آنها ممکن است داستان دیگری داشته باشد. این اختلال گاهی بیعلامت است، اما بعض مواقع هم نشانههایی دارد که اگر به آنها توجه نشود، در آینده به مشکلات جدیتری منجر میگردد.
تنفس سخت و مشکل در شیر خوردن
تعدادی نوزادان از همان روزهای نخست تولد دچار مشکلات تنفسی هستند؛ نفسنفس زدن، توقف در مکیدن شیر یا زود خسته شدن هنگام تغذیه از نشانههای هشداردهنده این بیماری محسوب میشود.
تند نفس کشیدن و تعریق بیشازحد
اگر کودک شما حتی در حالت استراحت یا هنگام خوردن شیر نفسهای کوتاه و سریع میکشد و بهسرعت عرق میکند، شاید قلب او برای پمپاژ خون بیشازحد تلاش میکند و این نشانهای است که نباید نادیده گرفته شود.
کاهش وزن یا رشد نامناسب
نوزادانی که با اختلالات قلبی متولد میشوند از نظر رشد وزن و قد نسبت به همسالان خود عقب میمانند. اگر فرزند شما به خوبی وزن نمیگیرد یا تغذیه او دچار مشکل است، موضوع باید بررسی شود.
گریههای مکرر و بیقراری
قلبی که درست کار نمیکند منبع بیقراری کودک میشود. گریههای ممتد، ناراحتی حین غذا خوردن یا خوابیدن، همگی از فشار مضاعف بر روی قلب کوچک او خبر میدهند.
علت بروز سوراخ قلب نوزاد، نقش ژن، سبک زندگی و عوامل محیطی
سابقه خانوادگی بیماریهای مادرزادی قلب، احتمال بروز سوراخ قلب در نوزاد را افزایش میدهد. افزون بر این، بعضی اختلالات ژنتیکی مانند سندرم داون یا سایر ناهنجاریهای کروموزومی با افزایش خطر نقص سپتوم قلب همراه هستند.
عفونتها در دوران بارداری
اگر مادر در ماههای ابتدایی بارداری به بیماریهایی مانند سرخجه مبتلا شود، احتمال بروز ناهنجاریهای قلبی در جنین افزایش خواهد یافت. این ویروس به شکل مستقیم در روند رشد طبیعی قلب اختلال ایجاد میکند.
بیماریهای زمینهای مادر
مادرانی که به بیماریهایی مانند دیابت یا لوپوس مبتلا هستند، در معرض خطر بیشتری برای تولد نوزاد با نقص قلبی قرار دارند، خصوصا زمانی که این بیماریها در دوران بارداری به خوبی کنترل نشوند.
مصرف مواد مضر
عادت به سیگار کشیدن، مصرف الکل، مواد مخدر و حتی داروهای خاص مانند ضدتشنج یا داروهای روانپزشکی در دوران بارداری روند رشد قلب جنین را مختل کرده و خطر بروز سوراخ قلب را بالا میبرد.
سبک زندگی ناسالم در دوران بارداری
تغذیه نامناسب، استرس مزمن و عدم مراقبت کافی در دوران بارداری نیز شرایطی را شکل میدهد که احتمال نقصهای مادرزادی از جمله سوراخ قلب بیشتر شود.
انواع سوراخ قلب نوزاد
قلب نوزاد مثل یک موتور ظریف و دقیق طراحی شده تا خون را با دقت بین ریهها و بدن پمپاژ کند. اما گاهی وجود نقصی کوچک، معادلات را بههم میزند. سه نوع اصلی این عارضه:
PFO یا در مخفی قلب جنین
فورامن اووال در دوره جنینی نقش یک مسیر حیاتی را بازی میکند؛ نوعی در مخفی که به خون اکسیژندار اجازه میدهد بدون عبور از ریهها مستقیما از دهلیز راست وارد دهلیز چپ شود. بعد از تولد و شروع تنفس نوزاد، این مسیر باید بسته شود. اما گاهی این در بسته نمیماند؛ در این حالت به آن PFO میگویند.
PFO اغلب بیعلامت است و در بسیاری از افراد نیازی به درمان ندارد. این حالت بیشتر شبیه ویژگی آناتومیک است تا یک بیماری جدی.
ASD یا سوراخ تیغه بین دهلیزی
در قلب طبیعی، سپتوم بین دو دهلیز چپ و راست مثل یک دیوار محافظ عمل میکند تا خون تازه و خون مصرفشده با هم مخلوط نشوند. اما اگر در این دیواره شکافی وجود داشته باشد، صحبت از ASD است. به این معنی که بخشی از خون اکسیژندار از دهلیز چپ دوباره به سمت دهلیز راست میرود و مسیر طبیعی پمپاژ خون دچار اختلال میشود. شدت مشکل بستگی به اندازه سوراخ دارد اما در بسیاری از موارد با پیگیری تخصصی، قابل کنترل و حتی درمان است.
VSD یا سوراخ تیغه بین بطنی
اینجاست که موضوع کمی جدیتر میشود. در VSD ، شکاف در دیواره بین بطن چپ و راست قلب ایجاد شده است. چون بطنها نسبت به دهلیزها فشار بیشتری دارند، این نوع سوراخ باعث نشت حجم بیشتری از خون و فشار به ریهها میگردد.
در موارد شدید، این نقص سبب بزرگ شدن قلب، آسیب به ریه و حتی نارسایی قلبی خواهد شد. VSD درشت نیازمند جراحی قلب است اما برخی از انواع کوچکتر ممکن است به مرور زمان به صورت طبیعی بسته شوند.
روشهای تشخیص بیماری سوراخ قلب نوزاد و کودکان
نخستین سرنخ از وجود این بیماری، هنگام شنیدن صدای غیرعادی ضربان قلب است. صدایی که پزشکان آن را سوفل قلبی» مینامند. این صدا ناشی از عبور غیرطبیعی خون از طریق سوراخ در دیوارههای قلب است. اگر چنین موردی توسط پزشک عمومی یا متخصص اطفال تشخیص داده شود، ارجاع فوری به فوقتخصص قلب کودکان ضروری خواهد بود. آزمایشهای تشخیصی شامل:
اشعه ایکس (X-ray) از قفسه سینه
این روش تصویری کلی از قلب و ریهها ارائه میدهد. پزشک با مشاهده سایز و شکل قلب، نشانههایی از ناهنجاریهای قلبی مانند بزرگشدگی قلب یا تغییرات در ریهها که بهدلیل گردش خون غیرطبیعی است را متوجه میشود.
نوار قلب (ECG)
الکتروکاردیوگرام فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند. با انجام این آزمایش، پزشک بهتر میتواند ریتم، سرعت ضربان و مشکلات عملکردی احتمالی قلب را بررسی کند.
اکوکاردیوگرام
مهمترین و دقیقترین تست در تشخیص سوراخ قلب، اکوکاردیوگرام است. این روش بدون درد و با استفاده از امواج صوتی، تصویری واضح از ساختار و عملکرد قلب کودک ارائه میدهد. پزشک با کمک اکو موارد زیر را متوجه میشود:
- محل دقیق سوراخ
- اندازه آن
- شدت جریان خون غیرعادی
- فشار در حفرههای قلب
اندازه سوراخ قلب و اهمیت آن در روند درمان
اندازه سوراخ قلب نوزاد از کوچک تا بزرگ متغیر است و این موضوع نقش مهمی در علائم، شدت بیماری و نوع درمان دارد.
| سوراخ قلبی کوچک (کمتر از ۳ میلیمتر) | سوراخ قلبی متوسط (۳ تا ۵ میلیمتر) | سوراخ قلبی بزرگ (۶ تا ۱۰ میلیمتر)
|
|
شایعترین نوع است و حدود ۹۰٪ نوزادان را شامل میشود. هیچ علامت خاصی ایجاد نمیکند. در بسیاری از موارد، احتمال دارد این سوراخها تا حدود ۶ سالگی به شکل خودبهخود بسته شوند و نیازی به جراحی نداشته باشند. |
اغلب بدون علامت است مگر اینکه باعث اختلال در عملکرد قلب یا ریه شود.
جراحی تا زمانی که مشکل جدی ایجاد نشود به تعویق میافتد. همانند سوراخهای کوچک، امکان بسته شدن خودبهخود این نقص وجود دارد. |
نیاز به جراحی ترمیمی در همان دوران کودکی دارد و بهتر است عمل تا قبل از ۲ سالگی انجام شود.
در صورت تأخیر در عمل، آسیب جدی و گاه دائمی به قلب و ریهها وارد خواهد شد. |
مراقبتهای لازم از کودکان با عارضه سوراخ قلبی
پس از تشخیص عارضه سوراخ قلب نوزاد، جای نگرانی زیادی وجود ندارد چون با پیشرفت علم و تکنولوژی، روشهای درمان کاربردی حتی در دوران نوزادی برای بستن سوراخ قلب امکانپذیر است.
- کودک خود را بهطور منظم برای چکاپ نزد پزشک فوق تخصص قلب اطفال ببرید تا روند درمان و وضعیت قلبی او به دقت بررسی شود.
- مراقبت از بهداشت کودک بسیار اهمیت دارد. بهداشت دهان و دندان باید جدی گرفته شود چون باکتریهای دهانی وارد جریان خون شده و به قلب میرسند که برای این کودکان خطرآفرین است.
- در صورت نیاز و طبق تشخیص پزشک، مصرف آنتیبیوتیک از عفونتهای خطرناک پیشگیری میکند.
- اگر کودک بهکندی وزن میگیرد یا در غذا خوردن مشکل دارد، حتما موضوع را به پزشک اطلاع دهید تا در صورت نیاز دارو و برنامه درمانی مناسب تجویز شود.
سوراخ قلب نوزاد تا چند ماهگی بسته میشود؟
پس از تولد نوزاد و شروع تنفس مستقل، جریان خون در قلب و ریهها تغییر میکند. در همین زمان، یکی از ساختارهای موقتی قلب جنین بهنام فورامن اووال که در دوران جنینی نقش مهمی داشت، باید بهصورت طبیعی بسته شود. این فرآیند در هفتههای اول تا چند ماه اول زندگی اتفاق میافتد.
در اغلب موارد، این حفره خودبهخود و بدون نیاز به مداخله پزشکی بسته میشود. اما اگر این سوراخ تا چند ماهگی کاملا بسته نشود، مشکل خاصی ایجاد نمیکند چون مقدار خونی که از آن نشت میکند، اندک است.
عوارض خطرناک سوراخ قلب بزرگ نوزاد
در صورتی که سوراخ قلب نوزاد بزرگ باشد و بهموقع درمان نشود، عوارض بسیار جدی و حتی مرگبار در پی خواهد داشت. این عوارض ممکن است همزمان چندین سیستم حیاتی بدن را درگیر کرده و آسیبهای جبرانناپذیری برجای بگذارند.
سکته حاد قلبی: افزایش فشار و اختلال در گردش خون باعث بروز سکته قلبی میشود.
مرگ زودهنگام: پیشرفت عوارض قلبی و عروقی، زندگی نوزاد را بهشدت تهدید میکند.
نارسایی قلبی در سمت راست قلب: قلب بهمرور ضعیف شده و توان پمپاژ خون را از دست میدهد.
آریتمی قلبی: اختلالات الکتریکی در قلب منجر به تپشهای نامنظم یا خطرناک میگردد.
فشار خون ریوی: جدیترین عوارض سوراخ قلب است که باعث افزایش فشار خون در عروق ریوی میشود و در صورت پیشرفت، کشنده خواهد بود.
توجه توجه:
آسیبهای ناشی از سوراخ قلب بزرگ در بعضی نوزادان ممکن است دائمی شود که به آن سندرم آیزنمنگر میگویند. این سندرم در بیمارانی رخ میدهد که سوراخ قلب آنها دیر تشخیص داده شده و بهموقع درمان نگردیده است.
درمان سوراخ قلب نوزاد
درمان سوراخ قلب به نوع نقص ASD یا VSD، شدت آن، اندازه حفره و شرایط کلی سلامت نوزاد بستگی دارد.
درمان VSD یا نقص مادرزادی سپتوم بطنی
سوراخهای کوچک: در بسیاری از نوزادان سوراخهای کوچک VSD ممکن است به صورت طبیعی و با رشد کودک بسته شوند. اگر سوراخ بسته نشود اما کوچک باشد، نیازی به جراحی نیست و مشکل خاصی در کیفیت زندگی ایجاد نخواهد کرد.
سوراخهای بزرگ: این دسته از نوزادان باید تحت درمان جدی قرار بگیرند تا از آسیب به قلب و ریهها جلوگیری شود. دو روش اصلی درمان عبارتاند از:
- عمل جراحی قلب باز: ترمیم سپتوم با بخیهزدن محل سوراخ پیش از آسیب جدی به ریهها انجام میشود. نتیجه موفقیتآمیز این جراحی، بهبود تغذیه، رشد فیزیکی مناسب و افزایش وزن طبیعی نوزاد را به همراه دارد.
- کاتتریزاسیون قلبی: در این روش کمتهاجمی، پزشک یک ابزار مسدودکننده سپتال را همراه با کاتتر از طریق رگ به قلب میفرستد و حفره را مسدود میکند.
نوزادان مبتلا به VSD به دلیل خستگی سریع حین تغذیه، اغلب وزنگیری ضعیفی دارند. برای کمک به این کودکان:
- استفاده از شیر مادر یا شیر خشک پرکالری
- در موارد شدیدتر، تغذیه به روش لولهای جهت تأمین انرژی کافی
درمان ASD یا نقص سپتوم دهلیزی
بسته به اندازه سوراخ، برخی از موارد ASD در کودکی خودبهخود بسته میشوند. در صورتی که سوراخ بزرگ باشد یا علائم قابل توجه ایجاد کند، درمان مشابه VSD شامل بستن حفره با جراحی یا کاتتریزاسیون قلبی انجام میگیرد.
سخن پایانی
نقص سپتوم دهلیزی (ASD) بیماری مادرزادی قلب است که در آن دیواره بین دهلیزهای قلب، سوراخ دارند. در برخی موارد این سوراخ کوچک بوده و خودبهخود بسته میشود، اما در بسیاری از مواقع نیاز به مداخله پزشکی و حتی جراحی در دوران کودکی خواهد بود. در صورتی که سوراخ قلب نوزاد بهموقع درمان نشود در بزرگسالی منجر به عوارضی همچون فشار خون ریوی، آریتمیهای قلبی و نارسایی قلبی خواهد شد.
اگر کودک شما با این بیماری متولد شده است، لازم است که هرچه سریعتر تحت نظر فوقتخصص قلب اطفال قرار بگیرد. پزشک با بررسی دقیق وضعیت کودک، بهترین روش درمان شامل کنترل دارویی، کاتتریزاسیون یا جراحی را انتخاب میکند.